Tạp chí của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam
ẨN DỤ Ý NIỆM CẤU TRÚC “CON NGƯỜI LÀ ĐỘNG VẬT” TRONG THƠ NGUYỄN BỈNH KHIÊM:TỪ CƠ CHẾ ÁNH XẠ ĐẾN ĐẶC TRƯNG TƯ DUY VĂN HÓA
TÓM TẮT: Bài viết vận dụng lí thuyết ẩn dụ ý niệm của Ngôn ngữ học tri nhận để khảo sát mô hình CON NGƯỜI LÀ ĐỘNG VẬT trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm. Trên cơ sở khảo sát 254 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm, nghiên cứu sử dụng các phương pháp thống kê, phân loại, phân tích ngữ nghĩa tri nhận và phân tích văn hóa nhằm xác định hệ thống ánh xạ giữa miền nguồn ĐỘNG VẬT và miền đích CON NGƯỜI. Kết quả nghiên cứu cho thấy hình tượng động vật được tổ chức thành một hệ thống ẩn dụ có cấu trúc, trong đó các thuộc tính về loài, hành vi, tập tính, bộ phận cơ thể, trạng thái và môi trường sống được lựa chọn để kiến tạo các ý niệm về kiểu người, phẩm chất, hành vi ứng xử, năng lực và hoàn cảnh xã hội. Nghiên cứu khẳng định cơ chế ánh xạ chọn lọc là nguyên lí chi phối việc kiến tạo ý nghĩa của mô hình ẩn dụ, đồng thời cho thấy hệ thống hình tượng động vật trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm phản ánh đặc trưng tư duy và mô hình văn hóa của người Việt trung đại. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung minh chứng cho việc vận dụng lí thuyết ẩn dụ ý niệm trong nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam.
GIẢI MÃ CẤU TRÚC “MÃ TRỘN”TRONG THẾ GIỚI NHẠC TRẺ VIỆT NAM (2018-2023)
TÓM TẮT: Bài viết tập trung khảo sát và phân tích đặc điểm cấu trúc của mã trộn ngôn ngữ trong các ca khúc nhạc trẻ Việt Nam giai đoạn 2018-2023. Trên cơ sở khảo sát, thống kê 435 ca khúc tiêu biểu sử dụng mã trộn trên nền tảng Youtube, nghiên cứu chỉ ra rằng mã trộn chủ yếu được sử dụng bên trong câu với 3 loại cấu trúc: từ - cụm từ - mệnh đề. Trong đó, cấp độ từ loại chiếm số lượng cao nhất; danh từ, động từ và tính từ là ba nhóm chiếm tần suất cao nhất. Sự khác biệt về tần suất trộn mã giữa các từ loại, các cấu trúc không mang tính ngẫu nhiên mà phản ánh quá trình lựa chọn ngôn ngữ có chủ đích của người sáng tác, hướng tới việc tối ưu hóa hiệu ứng biểu cảm, thẩm mĩ và thị giác trong lời ca. Bên cạnh đó, bài viết cũng làm rõ các đặc trưng ngữ pháp và ngữ nghĩa riêng của từng nhóm từ loại, qua đó khẳng định vai trò của mã trộn như một chiến lược sáng tạo ngôn ngữ góp phần làm phong phú diện mạo ngôn ngữ nghệ thuật của nhạc trẻ Việt Nam trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay.
CÂU TRONG CÁC BÁO CÁO CHÍNH TRỊ:ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP, NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ DỤNG
TÓM TẮT: Bài báo này nghiên cứu đặc điểm cú pháp, ngữ nghĩa - chức năng và ngữ dụng của câu trong Báo cáo Chính trị (BCCT) tại các Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam (từ Đại hội II (1951) đến Đại hội XIV (2026). Bài viết nghiên cứu đặc điểm của câu trên ba bình diện: (1) cấu tạo ngữ pháp và (2) ngữ nghĩa - chức năng giao tiếp và (3) đặc điểm ngữ dụng, dựa vào nguồn ngữ liệu gồm 11.829 câu được trích xuất từ 13 BCCT. Kết quả thống kê định lượng phản ánh đúng đặc trưng thể loại của BCCT là đòi hỏi sự rõ ràng và chính xác: câu đơn chiếm 72% và câu ghép chiếm 28%. Về ngữ nghĩa - chức năng, câu tường thuật chiếm ưu thế (60,1%), tiếp theo là câu cầu khiến (26,5%) và câu phủ định (6,1%). Xét theo lực ngôn trung, hành động xác nhận - mô tả chiếm 73,5% ngữ liệu và đảm nhiệm chức năng kiến tạo một phiên bản thực tại mang tính thẩm quyền; hành động chỉ thị (26,5%) ngày càng được thực hiện theo phương thức gián tiếp quy ước hóa nhằm giảm nhẹ tính đe dọa thể diện mà không làm suy yếu hiệu lực chỉ đạo; còn hành động phủ định vận hành như một nghi thức tự phê bình thể chế nhằm bảo toàn thể diện tập thể. Ba xu hướng vận động có hệ thống được xác định qua các kì đại hội, đó là: phức tạp hóa cú pháp, chính thức hóa phong cách và tăng tính định hướng hành động. Đại hội VI (1986) là mốc bước ngoặt rõ nét nhất về phong cách diễn ngôn, gắn với sự khởi đầu của công cuộc Đổi mới
ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨACỦA TÊN GỌI CÂY ĂN QUẢ TRONG TIẾNG VIỆT
TÓM TẮT: Bài viết khảo sát và phân tích đặc điểm ngữ nghĩa của tên gọi cây ăn quả trong tiếng Việt trên cơ sở 172 định nghĩa được trích từ Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên). Thông qua việc miêu tả cấu trúc lời định nghĩa, nghiên cứu chỉ ra rằng mỗi định nghĩa tên gọi cây ăn quả đều được tổ chức quanh nét nghĩa chỉ loại giữ vai trò hạt nhân, kết hợp với hệ thống các nét nghĩa chỉ đặc trưng khu biệt. Kết quả thống kê cho thấy các nét nghĩa chỉ đặc điểm hình thức/ cấu tạo, hương mùi vị, màu sắc và kích cỡ xuất hiện với tần suất cao, trong khi các nét nghĩa liên quan đến vị trí trong phân loại sinh học và môi trường sống xuất hiện ít hơn nhưng vẫn có ý nghĩa bổ trợ quan trọng. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình cấu trúc ngữ nghĩa chung của tên gọi cây ăn quả trong tiếng Việt gồm ba thành tố nghĩa: thành tố chỉ loại, thành tố chỉ thuộc tính và thành tố chỉ ngoại cảnh. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ cách thức tổ chức nghĩa của lớp từ này trong tiếng Việt, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho nghiên cứu ngữ nghĩa từ vựng và công tác biên soạn từ điển.
TÁI ĐỊNH NGHĨA VAI TRÒ CỦA NGOẠI NGỮ TRONG KỈ NGUYÊN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO:ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH CHUYỂN ĐỔI ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC
TÓM TẮT: Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo tạo sinh, đặc biệt là các mô hình ngôn ngữ lớn, đang làm thay đổi cách con người sử dụng ngoại ngữ trong học tập, công việc và giao tiếp quốc tế. Trên cơ sở tổng hợp và phân tích các nghiên cứu quốc tế, bài viết làm rõ tác động của AI đối với vai trò của ngoại ngữ và sự chuyển đổi của năng lực ngoại ngữ trong bối cảnh số. Kết quả nghiên cứu cho thấy AI không làm giảm giá trị của ngoại ngữ mà thúc đẩy quá trình tái định nghĩa năng lực ngoại ngữ theo hướng tích hợp giữa năng lực ngôn ngữ, giao tiếp liên văn hóa, năng lực số, năng lực AI, tư duy phản biện và năng lực nghề nghiệp toàn cầu. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình đào tạo ngoại ngữ tích hợp AI trong các trường đại học, nhằm định hướng đổi mới chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy và đánh giá người học. Nghiên cứu góp phần bổ sung cơ sở lí luận về năng lực ngoại ngữ trong kỉ nguyên AI, đồng thời cung cấp gợi ý cho các cơ sở giáo dục đại học và nhà hoạch định chính sách trong phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số và hội nhập quốc tế.
TÓM TẮT: Từ Hán Việt là một kết quả của sự giao lưu lâu đời giữa tiếng Việt và tiếng Hán của dân tộc hai nước. Bài viết này được thực hiện nhằm làm rõ các đặc điểm của âm tiết từ Hán Việt trong tiếng Việt hiện đại. Kết quả cho thấy, âm tiết có phụ âm đầu là r /z/ (0,00%) và g/gh /ɣ/ (0,00%) không phải là từ Hán Việt. Những âm tiết phụ âm có âm đệm như /z/ (0,00%), gi/z/ (0,00%) g/gh,/ɣ/ (0,00%) có khả năng là từ Hán Việt rất thấp chậm chí là không. Các âm tiết có vần là -a-, -ât, -ân, -ưu, -ươc, -ương, -i, -ich, -inh, -iêp, -iêm, -iêt, -iên, -iêu, -uc có khả năng là từ Hán Việt rất cao. Nhưng những âm tiết có vần -ứt -ươi,-e-,-ep, -em, -et, -en,-ec, -eng,-eo,-êp-, -êm, -ên, -êc, -êng, -êch, -êu -on, -uôt là rất thấp. Những vần có âm đệm là -iêt(100%), -uôc(100%) có khả năng là từ Hán Việt. Từ kết quả khảo sát, chúng tôi cho rằng, khi giảng dạy tiếng Việt, giảng viên nên giải thích những đặc điểm của âm tiết từ Hán Việt và kiến thức nguồn gốc từ Hán Việt để giúp cho người học dễ thụ đắc tiếng Việt hơn. Hơn nữa, khi người học thụ đắc tiếng Việt cần đặc biệt lưu ý những đặc điểm này để giúp việc học từ vựng mới dễ dàng và khoa học hơn.
PHẢN HỒI BẰNG KÍ HIỆU LỖI VÀ KHẢ NĂNG TỰ ĐIỀU CHỈNH LỖI TRONG HỌC VIẾT TIẾNG ANH
TÓM TẮT: Nghiên cứu được thực hiện trên 50 học viên Học viện Quân y nhằm tìm hiểu vai trò của phản hồi bằng kí hiệu lỗi đối với khả năng tự điều chỉnh lỗi trong học viết tiếng Anh. Phản hồi được triển khai qua hoạt động phản hồi bạn học có hướng dẫn và đối chiếu chuyên môn. Kết quả cho thấy học viên sử dụng phản hồi bằng kí hiệu lỗi để nhận diện, chỉnh sửa và bước đầu tự phát hiện một số lỗi ngoài phản hồi trực tiếp. Học viên đánh giá tích cực và thường xuyên sử dụng phản hồi khi chỉnh sửa bài. Tuy nhiên, các hành vi tự rà soát và tự điều chỉnh lỗi còn hạn chế. Kết quả gợi ý phản hồi bằng kí hiệu lỗi có thể được sử dụng như một công cụ hỗ trợ trong dạy học viết tiếng Anh
CÁC ẨN DỤ Ý NIỆM TRONG KHẨU HIỆU QUẢNG CÁO NGÂN HÀNG MỸ VÀ VIỆT NAM: NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾUTỪ GÓC NHÌN ẨN DỤ PHÊ PHÁN ĐA TẦNG
TÓM TẮT: Bài báo khảo sát 30 khẩu hiệu quảng cáo ngân hàng Mỹ và Việt Nam nhằm nhận diện, phân loại và đối chiếu các ẩn dụ ý niệm. Nghiên cứu vận dụng khung Phân tích ẩn dụ phê phán (CMA) của Charteris-Black (2004) và Mô hình ẩn dụ đa tầng (MLV) của Kövecses (2017), khung văn hoá Hofstede (2001) với vai trò bổ trợ, kết hợp MIPVU (Steen et al., 2010) và MSDIP (Reijnierse & Burgers, 2023) trong việc nhận diện ẩn dụ và miền nguồn. Kết quả nghiên cứu xác định được 34 lượt biểu thức ẩn dụ, quy về sáu ẩn dụ ý niệm khái quát: NGÂN HÀNG LÀ NGƯỜI ĐỒNG HÀNH; THÀNH CÔNG/ PHÁT TRIỂN/ KHÁT VỌNG LÀ HÀNH TRÌNH; NĂNG LỰC TÀI CHÍNH/ NIỀM TIN LÀ SỨC MẠNH; TƯƠNG LAI/ NIỀM TIN/ GIÁ TRỊ LÀ VẬT THỂ; NGÂN HÀNG/ DỊCH VỤ/ GIÁ TRỊ LÀ QUAN HỆ/ KẾT NỐI; VÀ THỊNH VƯỢNG/ GIÁ TRỊ/ TƯƠNG LAI LÀ TĂNG TRƯỞNG/ CÔNG TRÌNH BỀN VỮNG. Phân tích đối chiếu cho thấy ẩn dụ trong khẩu hiệu Mỹ thiên về năng lực tác nhân, kiểm soát và hiệu quả hành động còn củaViệt Nam nổi bật ở quan hệ, niềm tin và phát triển dài hạn
TỪ VỰNG ĐÁNH GIÁ TRONG QUẢNG CÁO TẠP CHÍ: ĐỐI CHIẾU VIỆT - MỸ VÀ SỰ PHẢN ÁNHGIÁ TRỊ VĂN HÓA CÁ NHÂN - TẬP THỂ
TÓM TẮT: Nghiên cứu đối chiếu 400 quảng cáo tạp chí Mỹ và Việt Nam (2021-2023) dưới góc nhìn Lí thuyết Đánh giá (Martin & White, 2005) nhằm tìm hiểu cách từ vựng đánh giá phản ánh định hướng văn hóa cá nhân hay cộng đồng. Kết quả cho thấy quảng cáo Mỹ nổi bật với In/Security, Desire (49%) và Tenacity (49%) gắn với khát vọng và sự kiên trì cá nhân; Veracity xuất hiện chủ yếu trong quảng cáo Việt Nam (38% so với 4% ở Mỹ), phản ánh nhu cầu xây dựng niềm tin cộng đồng. Un/Happiness chiếm 74% trong quảng cáo Việt Nam, nhấn mạnh hạnh phúc gia đình. Phóng đại được sử dụng trực tiếp, tuyệt đối hóa ở Mỹ (49%) nhưng được "mềm hóa" ở Việt Nam (33,5%). Các khác biệt phản ánh hai mô hình: cá nhân độc lập, đề cao thành tựu (Mỹ) và cá nhân trong mạng lưới quan hệ, coi trọng sự tin cậy và hòa hợp cộng đồng (Việt Nam).
DANH HÓA ĐỘNG TỪ TRONG CÁC VĂN BẢN KHOA HỌC XÃ HỘI TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT:NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU THEO LÍ THUYẾT CHỨC NĂNG HỆ THỐNG
TÓM TẮT: Bài báo này khảo sát hiện tượng danh hóa động từ trong các văn bản khoa học xã hội tiếng Anh và tiếng Việt theo lí thuyết ngữ pháp chức năng hệ thống (SFG). Danh hóa nói chung và danh hóa động từ nói riêng được xem là phương tiện then chốt giúp văn bản khoa học đạt tính khái quát, trừu tượng và khách quan song cơ chế hiện thực hóa lại khác nhau giữa tiếng Anh, ngôn ngữ biến hình và tiếng Việt, ngôn ngữ đơn lập. Về mặt phương pháp, trên cơ sở áp dụng phương pháp nghiên cứu miêu tả và thống kê, cùng với việc phân tích chuyên sâu các văn bản khoa học xã hội theo tiêu chí của SFG, bài báo mô tả và đối chiếu cách động từ chuyển thành các danh ngữ để tổ chức luận điểm và nén thông tin. Kết quả cho thấy cả hai ngôn ngữ đều sử dụng danh hóa động từ như công cụ trung tâm của diễn ngôn học thuật nhưng tiếng Anh có mức độ ngữ pháp hóa cao hơn trong khi tiếng Việt dựa nhiều vào cấu trúc phân tích và ngữ cảnh. Những khác biệt này phản ánh đặc trưng tư duy và lối diễn đạt khoa học của mỗi cộng đồng ngôn ngữ. Bài báo góp phần làm rõ cơ chế danh hóa trong hai ngôn ngữ và mang lại những ứng dụng thiết thực cho hoạt động giảng dạy, viết và dịch thuật học thuật trong bối cảnh hội nhập giáo dục và nghiên cứu hiện nay.
MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CỦA TỪ NGỮ NGHỀ KHẢM TRAI CHUÔN NGỌ (CHUYÊN MỸ- HÀ NỘI)
TÓM TẮT: Khảm trai Chuôn Ngọ là một trong những làng nghề thủ công mĩ nghệ nổi tiếng và có lịch sử phát triển lâu đời. Vì vậy, vốn từ ngữ nghề nghiệp của nghề này khá phong phú, phản ánh một cách chi tiết các nguyên liệu, phương tiện, quá trình sản xuất, sản phẩm làm ra của nghề. Thông qua việc tìm hiểu một số đặc điểm cơ bản về cấu tạo, ngữ nghĩa và văn hóa của từ ngữ nghề khảm trai ở Chuôn Ngọ, bài viết góp phần làm rõ giá trị của các tên gọi trong việc phản ánh thế giới hiện thực và lối tư duy cộng đồng của người làm nghề khảm trai
THẾ GIỚI NGÔN TỪ CỦA TRUYỆN NGẮN“CÁI CHẾT CỦA CON MỰC”
TÓM TẮT: Bài viết hướng tới việc vận dụng “Lí thuyết Thế giới ngôn từ” để tiếp cận truyện ngắn “Cái chết của con Mực” của Nam Cao. Đây là một tác phẩm rất đặc biệt của trào lưu hiện thực phê phán và được đánh giá cao về nhiều mặt. “Lí thuyết Thế giới ngôn từ” xem tác phẩm như một thế giới sống động được chứa đựng trong một hệ thống ngữ liệu phức tạp và độc đáo. Trong đó, mỗi đơn vị ngôn từ là những dấu hiệu về sự “diễn giải” thế giới mà những đối tượng tham gia vào văn bản tạo ra. Sử dụng cách nhìn trên để nghiên cứu tác phẩm truyện có thể giúp người tiếp nhận và phân tích văn chương nhận thức một cách sâu sắc vẻ đẹp của thi pháp ngôn ngữ và hệ thống ý nghĩa ẩn dấu phía sau thế giới nghệ thuật của tác phẩm.
TÊN GỌI TÒA NHÀ Ở HÀ NỘI DƯỚI GÓC NHÌN CỦA NGÔN NGỮ HỌC XÃ HỘI
TÓM TẮT: Bài viết nghiên cứu thực trạng đặt tên các tòa nhà tại Hà Nội dựa trên lí thuyết Cảnh quan ngôn ngữ (Linguistic Landscape), Ngôn ngữ học xã hội và Địa danh học đô thị (Urban Toponymy). Thông qua việc khảo sát và phân loại hệ thống tên gọi các toà nhà trên toàn địa bàn thủ đô Hà Nội, tác giả chỉ ra xu hướng dịch chuyển từ tên gọi thuần Việt/ Hán Việt sang tên gọi ngoại lai (chủ yếu là tiếng Anh). Hiện tượng này vay mượn từ ngữ, sử dụng một cách ồ ạt tên gọi nước ngoài không chỉ phản ánh chiến lược thương mại, tư duy sính ngoại, phân tầng xã hội mà còn bộc lộ những bất cập trong việc thực thi chính sách ngôn ngữ và quản lí đô thị hiện nay. Từ đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm hài hòa giữa xu thế hội nhập, giữ gìn và phát triển tiếng Việt, bảo tồn bản sắc văn hóa - ngôn ngữ của Thủ đô.
SỰ LỰA CHỌN NGÔN NGỮ GIAO TIẾP CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CHĂM TẠI AN GIANGTRONG LĨNH VỰC THƯƠNG MẠI
TÓM TẮT: Trong các cộng đồng song ngữ, lựa chọn ngôn ngữ không chỉ là hành vi giao tiếp mang tính kĩ thuật mà còn là một thực hành ngôn ngữ, thậm chí là thực hành xã hội, phản ánh sự đàm phán về bản sắc và vị thế xã hội giữa các bên tham gia. Bằng phương pháp điền dã ngôn ngữ kết hợp quan sát tham dự, nghiên cứu tập trung mô tả cách thức lựa chọn mã ngôn ngữ giao tiếp của người Chăm tại An Giang trong lĩnh vực thương mại. Kết quả nghiên cứu cho thấy cơ chế chọn mã ngôn ngữ của người Chăm thích ứng cao theo từng bối cảnh giao tiếp. Đồng thời, các tham số như độ tuổi và nghề nghiệp tạo ra khác biệt đáng kể trong việc định hướng chiến lược sử dụng ngôn ngữ trong từng bối cảnh giao tiếp
NGÔN NGỮ - VĂN HÓA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ VIỆT NAM
THỰC TRẠNG KHẢ NĂNG NGHE HIỂU TIẾNG VIỆT CỦA HỌC VIÊN LÀO - CAMPUCHIA TẠI HỌC VIỆN QUÂN Y: NGHIÊN CỨU KHẢO SÁT
TÓM TẮT: Nghiên cứu khảo sát 64 học viên (HV) Lào - Campuchia thuộc các khóa dài hạn y (DHY) 58 và DHY 59 tại Học viện Quân y nhằm mô tả thực trạng khả năng nghe hiểu tiếng Việt của HV. Kết quả cho thấy khả năng nghe hiểu chịu ảnh hưởng đồng thời của yếu tố người học, đặc điểm đầu vào nghe và bối cảnh đào tạo quân y. Khó khăn gia tăng rõ rệt khi HV tiếp nhận nội dung chuyên môn và tham gia giao tiếp thực tế. Hạn chế về chiến lược nghe và năng lực siêu nhận thức khiến nhiều HV chưa có khả năng tự theo dõi và điều chỉnh quá trình nghe. Bên cạnh đó, HV bày tỏ nhu cầu được hỗ trợ học liệu nghe phân mức, nội dung chuyên ngành và hướng dẫn chiến lược nghe phù hợp. TỪ KHÓA: Khả năng nghe hiểu tiếng Việt; học viên Lào - Campuchia; Học viện Quân y; tiếng Việt như một ngoại ngữ; nghiên cứu khảo sát.
SO SÁNH ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM NGỮ PHÁP VÀ CẤU TRÚC DIỄN NGÔN VĂN BẢN TƯ PHÁP GIỮA TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG HÀN (qua khảo sát bản án và quyết định của Tòa án)
TÓM TẮT: Bài báo phân tích đối chiếu đặc điểm ngữ pháp và cấu trúc diễn ngôn của văn bản tư pháp trong tiếng Việt và tiếng Hàn, tập trung vào hệ thống bản án và quyết định của Tòa án hai nước trong giai đoạn 2021-2026. Trên cơ sở ngữ liệu khảo sát gồm 50 bản án thuộc ba loại hình hình sự, dân sự và hành chính, bài báo lần lượt phân tích sự tương đồng và khác biệt ở hai cấp độ: cú pháp, ngữ pháp (trật tự từ, cấu trúc câu phức, thể thụ động, hệ thống liên kết mệnh đề) và phong cách chức năng, khuôn mẫu diễn ngôn (cấu trúc văn bản, trình tự lập luận pháp lí, hệ thống kính ngữ). Kết quả cho thấy cả hai ngôn ngữ đều mang những đặc trưng pháp điển hóa sâu sắc chịu ảnh hưởng từ truyền thống lập pháp Á Đông, nhưng lại có sự phân kì rõ rệt do loại hình học ngôn ngữ khác nhau. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập phân tích tính, tiếng Hàn là ngôn ngữ chắp dính tổng hợp tính, dẫn đến những khác biệt căn bản trong cách tổ chức trật tự thành phần, cơ chế thụ động hóa và cấu trúc vĩ mô của bản án. Bài báo đề xuất một số kiến nghị ứng dụng trong công tác biên, phiên dịch tư pháp và giảng dạy ngữ pháp, cấu trúc văn bản pháp lí đối chiếu Việt - Hàn. TỪ KHÓA: Ngôn ngữ pháp lí; bản án; đối chiếu Việt - Hàn; cú pháp - ngữ pháp; cấu trúc diễn ngôn
ĐỐI CHIẾU NGUỒN LỰC TƯƠNG TÁC NGOẠI NGÔN TRONG DIỄN NGÔN ÁN VĂN VIỆT NAM VÀ VƯƠNG QUỐC ANH
TÓM TẮT: Bài viết nghiên cứu đối chiếu các nguồn lực tương tác ngoại ngôn trong án văn Việt Nam và Vương quốc Anh. Ngữ liệu gồm 10 bản án phúc thẩm (khoảng 120 trang A4) của Tòa án Việt Nam và Vương quốc Anh. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích diễn ngôn kết hợp đối chiếu, đồng thời áp dụng thủ pháp thống kê để kiểm đếm tỉ lệ các chỉ tố siêu diễn ngôn. Kết quả cho thấy án văn tiếng Việt chủ yếu làm nổi bật quan điểm của Tòa án bằng chỉ tố nhấn mạnh, sử dụng chỉ tố thái độ biểu đạt mức độ đồng thuận hoặc bác bỏ. Ngược lại, án văn tiếng Anh thể hiện quan điểm của Tòa án đa dạng hơn, không chỉ qua chỉ tố nhấn mạnh mà còn thông qua chỉ tố rào đón và chỉ tố thái độ
ẨN DỤ CẤU TRÚC “TÀI CHÍNH LÀ THỂ THAO”TRONG DIỄN NGÔN TÀI CHÍNH TIẾNG ANH ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG VIỆT
TÓM TẮT: Bài viết khảo sát và phân tích ẩn dụ cấu trúc được cho là phổ biến trong diễn ngôn tài chính có miền nguồn THỂ THAO trên cơ sở đối chiếu giữa tiếng Anh và tiếng Việt. Nghiên cứu được đặt trong khung lí thuyết Ẩn dụ ý niệm đề xuất bởi Lakoff và Johnson (1980) dựa trên khối ngữ liệu báo chí tài chính trong cùng một năm 2023, bao gồm 120 bài báo tiếng Anh trích từ tạp chí The Financial Times và 120 bài báo tiếng Việt đăng trên Tạp chí Thời báo Tài chính Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy cả hai ngôn ngữ Anh và Việt đều sử dụng phong phú các biểu thức ẩn dụ cấu trúc THỂ THAO với tần suất cao để kiến tạo và diễn giải các hiện tượng tài chính trừu tượng và phức tạp. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy sự khác biệt đáng kể về tần suất, cách triển khai và hàm ý tri nhận thông qua việc ý niệm hóa tài chính bằng các hoạt động THỂ THAO. Tiếng Anh sử dụng ẩn dụ TÀI CHÍNH LÀ THỂ THAO với tần suất cao hơn, nhấn mạnh cạnh tranh, hiệu suất và chiến lược cá nhân, trong khi đó Việt ngữ ưu tiên phản ánh tư duy phòng thủ, tập thể và ưu tiên ổn định hệ thống. Qua nghiên cứu này, bài viết không chỉ nhấn mạnh vai trò trung tâm của ẩn dụ như một công cụ tri nhận và diễn ngôn, mà còn làm rõ mối quan hệ chặt chẽ giữa ngôn ngữ, văn hóa và tư duy trong việc kiến tạo nhận thức về tài chính.
ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ CÔNG NGHỆ SỐ TIẾNG ANH
TÓM TẮT: Trên cơ sở khảo sát 2.212 thuật ngữ công nghệ số tiếng Anh bằng phương pháp thống kê, mô tả và phân tích trong ngôn ngữ học, bài viết đã xác lập các đặc điểm về hình thái và từ loại của hệ thống này. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng các thuật ngữ có cấu tạo đa dạng, từ 01 đến 06 thành tố, chủ yếu dưới dạng kết cấu ngữ. Trong đó, thuật ngữ có cấu tạo là danh từ và danh ngữ đóng vai trò chủ đạo, chiếm 90,91% tổng số ngữ liệu được khảo sát. Từ kết quả này, nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ những giá trị lí luận thiết thực, hỗ trợ hiệu quả cho việc giảng dạy tiếng Anh chuyên ngành công nghệ số nói riêng và công tác dịch thuật thuật ngữ trong kỉ nguyên số nói chung
LƯỢC ĐỒ VĂN HÓA CHE CHỞ TRONG LỜI TRỪ MA DÂN GIAN THÁI: MỘT TIẾP CẬN NGÔN NGỮ HỌC VĂN HÓA
TÓM TẮT: Nghiên cứu này vận dụng khung lí thuyết Ngôn ngữ học văn hóa để khảo sát lược đồ văn hóa CHE CHỞ trong nhóm văn bản trừ ma của người Thái được ghi chép trong Lời thần chú, bùachài trong dân gian, sách cổ Thái (Hoàng Trần Nghịch & Cà Chung, 2016). Trên cơ sở phương pháp miêu tả kết hợp với thống kê định lượng, nghiên cứu tiến hành nhận diện và phân tích các biểu thức ngôn ngữ liên quan đến hoạt động trừ ma trong lời rắc vừng, vãi gạo, chăng chỉ và giắt lá. Kết quả cho thấy, lược đồ văn hóa CHE CHỞ được cấu thành bởi năm thành tố gồm mối đe dọa, thực hành nghi lễ, phương tiện nghi lễ, cơ chế che chở và trạng thái đích. Nghiên cứu đồng thời chỉ ra quá trình thiêng hóa các vật thể đời thường như vừng, gạo, chỉ và lá nát để trở thành phương tiện bảo vệ con người trước các thế lực gây hại. Qua đó, bài viết góp phần làm rõ mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và nhận thức, đồng thời cung cấp thêm những cứ liệu về thế giới quan và tri thức văn hóa của người Thái được lưu giữ trong diễn ngôn nghi lễ dân gian.
CẤU TRÚC CỦA BIỂU THỨC NGÔN NGỮ ĐỊNH DANH CHÙA KHMER VÙNG TÂY NAM BỘ
TÓM TẮT: Bài viết đi sâu tìm hiểu biểu thức ngôn ngữ định danh (BTNNĐD) chùa Khmer vùng Tây Nam Bộ trên bình diện cấu tạo, qua đó có thể giải mã các tầng văn hóa ẩn chứa bên trong cấu trúc định danh cũng như bước đầu có thể lí giải hiện tượng tiếp xúc, giao thoa và vay mượn ngôn ngữ của cư dân vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Bài viết sẽ cắt nghĩa toàn diện về từng thành tố trong BTNNĐD chùa Khmer qua đó hi vọng có thể phác họa nên bản đồ ngôn ngữ - văn hóa của cộng đồng người Khmer nói riêng và cư dân các dân tộc vùng tây nam bộ nói chung. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi xã hội nhanh chóng như hiện nay, nhiều giá trị truyền thống có nguy cơ mai một, việc tìm hiểu và lí giải ý nghĩa của các thành tố trong cấu trúc tên gọi chùa Khmer chính là cách bảo tồn ngôn ngữ và lưu giữ những “kí ức văn hóa” của mỗi cộng đồng một cách hiệu quả nhất.
NÉT RIÊNG TRONG TƯ DUY THƠ TRUNG ĐẠI VÀ THƠ MỚI THỂ HIỆN QUA ẨN DỤ Ý NIỆM “TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI”
TÓM TẮT: Bài nghiên cứu tìm hiểu cách thức ý niệm hoá tình yêu của các nhà thơ trung đại và các nhà thơ mới được thể hiện qua ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI. Từ đó, bài viết cũng chỉ ra nét riêng trong tư duy thơ trung đại và thơ mới được thể hiện qua ẩn dụ ý niệm này. Kết quả nghiên cứu cho thấy, thơ trung đại thiên về lối miêu tả ước lệ, tượng trưng theo một phong cách chung còn thơ mới nhấn mạnh cảm xúc cá nhân trực tiếp và cá nhân hoá phong cách.
QUÁ TRÌNH QUAN HỆ TRONG DIỄN NGÔN ĐÁNH GIÁ NHÀ HÀNG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT: NGHIÊN CỨU ĐỐI CHIẾU THEO ĐƯỜNG HƯỚNGNGÔN NGỮ HỌC CHỨC NĂNG HỆ THỐNG
TÓM TẮT: Nghiên cứu tiến hành đối chiếu quá trình Quan hệ trong diễn ngôn đánh giá nhà hàng giữa tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên lí thuyết Ngôn ngữ học chức năng hệ thống. Phân tích định lượng và định tính với 2.642 cú tiếng Anh và 2.108 cú tiếng Việt trên trang đánh giá nhà hàng TripAdvisor của Việt Nam và Mỹ cho thấy quá trình Quan hệ chiếm tỉ lệ lớn ở cả hai ngôn ngữ, phương thức Định tính chiếm ưu thế tuyệt đối so với Đồng nhất. Dù vậy, nghiên cứu chỉ ra khác biệt rõ rệt: tiếng Việt có tỉ lệ Sâu - Đồng nhất cao gần gấp đôi tiếng Anh, trong khi đó tỉ lệ Sâu - Định tính ở tiếng Anh cao hơn hẳn tiếng Việt. Các phát hiện trên góp phần khẳng định vai trò trung tâm của quá trình Quan hệ trong ngôn ngữ đánh giá. TỪ KHÓA: Quá trình Quan hệ; Đánh giá nhà hàng; Ngôn ngữ học chức năng hệ thống; Chuyển tác.
ẨN DỤ Ý NIỆM TRONG BIỂU THỨC THỰC HIỆN HÀNH ĐỘNG NGÔN NGỮ KHEN QUA NGỮ LIỆU TRUYỆN THIẾU NHI TIẾNG VIỆT
TÓM TẮT: Bài viết vận dụng khung lí thuyết của ngôn ngữ học tri nhận để khảo sát các mô hình ẩn dụ ý niệm được sử dụng trong những biểu thức thực hiện hành động ngôn ngữ khen qua ngữ liệu truyện thiếu nhi tiếng Việt. Từ nguồn ngữ liệu gồm 264 trường hợp lời khen được thu thập từ một số tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích định tính kết hợp thống kê mô tả và quy trình nhận diện ẩn dụ MIP. Kết quả cho thấy lời khen trong truyện thiếu nhi thường được tổ chức thông qua ba miền nguồn nổi bật: vật báu/ vật quý, ánh sáng, và vị giác. Các miền nguồn này được ánh xạ sang những miền đích liên quan đến giá trị, phẩm chất, năng lực và cách ứng xử của con người. Bài viết đã chứng minh rằng việc sử dụng ẩn dụ không chỉ làm gia tăng hiệu lực ngôn trung của hành động khen mà còn tạo sắc thái biểu cảm, gần gũi và phù hợp với tâm lí tiếp nhận của độc giả nhỏ tuổi. Bài viết góp phần bổ sung cứ liệu cho ngôn ngữ học tri nhận và cung cấp góc nhìn thực tiễn cho công tác giáo dục, giảng dạy, sáng tác và biên tập truyện thiếu nhi. TỪ KHOÁ: Ẩn dụ ý niệm; hành động ngôn ngữ khen; truyện thiếu nhi; ngôn ngữ học tri nhận.
TÌM HIỂU VIỆC SỬ DỤNG TIẾNG VIỆT TRONG MỘT SỐ SẢN PHẨM TRUYỀN THÔNG Ở VIỆT NAM:THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
TÓM TẮT: Bài viết phân tích việc sử dụng tiếng Việt trong một số sản phẩm truyền thông ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay. Mục tiêu là đánh giá mức độ tuân thủ chuẩn mực ngôn ngữ và hiệu quả truyền đạt, từ đó đề xuất hàm ý cho quản lí nhà nước. Phương pháp hỗn hợp được áp dụng trên 26 ngữ liệu thuộc các loại hình: báo chí, truyền hình, phát thanh và mạng xã hội, dựa trên các tiêu chí về chuẩn mực và hiệu quả truyền đạt. Kết quả cho thấy các sản phẩm nhìn chung đáp ứng tốt yêu cầu chuẩn mực hình thức, nhưng hiệu quả tiếp nhận còn hạn chế do câu dài, diễn đạt rườm rà, hành chính hóa và thiếu giải thích thuật ngữ. Sự khác biệt giữa các loại hình phản ánh rõ ảnh hưởng của đặc thù nền tảng đến chất lượng ngôn ngữ. Bài viết nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển sang cách tiếp cận tích hợp, lấy hiệu quả tiếp nhận làm trung tâm, qua đó góp phần hoàn thiện chính sách ngôn ngữ, nâng cao chất lượng truyền thông và hiệu quả quản lí trong bối cảnh hiện đại. TỪ KHÓA: Tiếng Việt; truyền thông; ngôn ngữ báo chí; hiệu quả truyền đạt; chính sách ngôn ngữ.
MÃ CHỮ NÔM VÀ DẤU VẾT NGỮ ÂM TIẾNG VIỆT TRONG CÁC CÔNG VĂN SAI, TRUYỀN Ở ĐÌNH TÂN CHÁNH, CẦN ĐƯỚC, TÂY NINH
TÓM TẮT: Trên cơ sở thống kê, khảo sát và xác định mã chữ Nôm xuất hiện trong các công văn sai, truyền lưu giữ tại đình Tân Chánh, bài viết làm rõ mối quan hệ giữa hình thức chữ viết và đặc điểm ngữ âm tiếng Việt. Chữ Nôm trong các văn bản này không chỉ tái hiện trung thực diện mạo ngữ âm tiếng Việt đầu thế kỉ XIX mà còn bảo lưu được nhiều yếu tố cổ: vần Việt cổ, phụ âm kép, âm tiền Hán Việt. Những biến đổi ngữ âm theo xu hướng hữu thanh hóa, xát hóa, ngạc hóa (phụ âm đầu), quy luật chuyển đổi cùng dòng, chuyển dòng (phần vần). Kết quả của bài viết cung cấp thêm cứ liệu nghiên cứu lịch sử ngữ âm tiếng Việt, vai trò và sự vận động của chữ Nôm trong thực tiễn hành chính đương thời. TỪ KHOÁ: Đình Tân Chánh; mã chữ Nôm; Nguyễn Khắc Tuấn; ngữ âm tiếng Việt; Tây Ninh.
DẠY - HỌC MẠNG TỪ ĐA NGHĨA VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY - NGÔN NGỮ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
TÓM TẮT: Đa nghĩa của từ là hiện tượng phổ biến trong hệ thống từ vựng của mọi ngôn ngữ. Vì thế, dạy từ đa nghĩa ở bậc tiểu học là một nội dung học từ vựng không thể thiếu. Khác với cách dạy truyền thống, dạy từ đa nghĩa theo mạng, một mặt giúp cho học sinh nắm vững, biết sử dụng các từ, trong đó, khả năng hiểu và sử dụng từ đa nghĩa; mặt khác, giúp cho học sinh phát triển khả năng tư duy logic và sáng tạo nhờ nắm bắt được mối liên hệ giữa nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ trong các ngữ cảnh khác nhau; không chỉ nâng cao kĩ năng ngôn ngữ mà còn kích thích sự nhạy bén trong việc giải quyết các tình huống ngôn ngữ đa dạng, góp phần phát triển tư duy phức hợp cho học sinh. TỪ KHOÁ: Từ đa nghĩa; mạng từ; nghĩa gốc; nghĩa chuyển; tư duy logic; tiểu học.
VẬN DỤNG LÍ THUYẾT CẤU TRÚC NGHĨA PHI TUYẾN TÍNH VÀO XÂY DỰNG CẤU TRÚC VI MÔCỦA TỪ ĐIỂN THUẬT NGỮ
TÓM TẮT: Bài viết vận dụng lí thuyết cấu trúc nghĩa phi tuyến tính của chúng tôi để nghiên cứu nghĩa và cấu trúc nghĩa của thuật ngữ khoa học, từ đó đề xuất cách tổ chức định nghĩa và xây dựng cấu trúc vi mô của mục từ trong từ điển thuật ngữ. Trên cơ sở phân biệt giữa nghĩa, sự hiểu nghĩa và lời định nghĩa, bài viết khẳng định rằng nghĩa của thuật ngữ là một cấu trúc nghĩa vị có tổ chức theo quan hệ phân cấp gồm thành tố hạt nhân, thành tố trung tâm và thành tố ngoại vi. Các nghĩa vị trung tâm phản ánh đặc trưng bản chất của khái niệm khoa học và giữ vai trò khu biệt, trong khi các nghĩa vị ngoại vi có chức năng bổ sung, cụ thể hóa nội hàm khái niệm. Từ việc xác lập hệ thống các nghĩa vị phổ biến trong thuật ngữ khoa học, bài viết chỉ ra nguyên tắc tổ chức định nghĩa theo trình tự từ siêu nghĩa vị đến các nghĩa vị trung tâm và ngoại vi, bảo đảm tính chính xác, tính hệ thống và tính minh bạch. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất mô hình cấu trúc vi mô của mục từ từ điển thuật ngữ, trong đó định nghĩa giữ vai trò trung tâm và được tổ chức phù hợp với cấu trúc nghĩa vị. Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở lí luận và phương pháp luận cho việc biên soạn, chuẩn hóa và phát triển hệ thống thuật ngữ khoa học tiếng Việt trong bối cảnh hiện nay. TỪ KHOÁ: Cấu trúc nghĩa phi tuyến tính; nghĩa vị; định nghĩa thuật ngữ; từ điển thuật ngữ; cấu trúc vi mô mục từ
VẬN DỤNG QUAN ĐIỂM DỊ THANH VÀO PHÂN TÍCH NGHĨA TÌNH THÁI CỦA CÂU ĐẶC BIỆT TIẾNG VIỆT
TÓM TẮT: Bài báo tập trung vận dụng quan điểm dị thanh - một hệ hình lí thuyết bắt nguồn từ Mikhail Bakhtin và được P.P.R. White phát triển chuyên sâu trong nghiên cứu tình thái - để phân tích bình diện nghĩa tình thái của câu đặc biệt trong tiếng Việt. Trên cơ sở tổng quan các khuynh hướng tiếp cận câu đặc biệt (ngữ pháp truyền thống, ngữ pháp chức năng, cú pháp nòng cốt đơn phần) và hệ thống hóa các phương tiện biểu thị tình thái (ngữ âm, ngữ pháp, từ vựng), tác giả tiến hành khảo sát và phân lập các kiểu câu đặc biệt trên văn bản thành hai nhóm: đơn thanh và dị thanh. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, đối với một ngôn ngữ đơn lập như tiếng Việt, các chỉ báo từ vựng đóng vai trò chủ đạo định hình tính dị thanh. Việc định vị các câu đặc biệt dị thanh vào các chiến lược "mở rộng đối thoại" hoặc "thu hẹp đối thoại" không chỉ cung cấp một hướng tiếp cận mới mẻ, khắc phục những giới hạn của các trường phái cũ, mà còn lí giải một cách thuyết phục giá trị hành chức và bản chất của kiểu câu này trong diễn ngôn giao tiếp thực tế. TỪ KHÓA: Câu đặc biệt; nghĩa tình thái; dị thanh; mở rộng đối thoại; thu hẹp đối thoại
METAPHOR AND EMOTION: LANGUAGE, CULTURE, AND BODY IN HUMAN FEELING
ABSTRACT: In the treasure of books as well as research on cognitive linguistics, we can come across many good and worth reading books. If anyone is interested in the areas of language that are viewed and studied from the perspective of both psychology, neuroscience, and kinesthesia, then Talmy, Langacker, Lakoff & Johnson, Fauconnier & Turner, Barcelona, Kövecses, Gibbs, and Fillmore, to name but a few, are considered famous authors and scientists with great influence in the field of cognitive science research in general and cognitive language in particular. This article aims to give an overview of one of Kövecses 's best books "Metaphor and Emotion: Language, Culture, and Body in Human Feeling", and want to share the author's views about the book. Hopefully, this paper will be useful for those who love cognitive linguistics, are interested in metaphors and metaphorical expressions of emotions, or are looking for issues that they want to research related to. KEY WORDS: cognitive linguistics; emotion; metaphor; psychology; neuroscience; kinesthesia.