ẨN DỤ Ý NIỆM MIỀN NGUỒN THIÊN NHIÊN TRONG THƠ NÔM NGUYỄN BỈNH KHIÊM

Tóm tắt

Từ lý thuyết của Ngôn ngữ học tri nhận, bài viết tìm hiểu tư duy, văn hóa và mô hình ẩn dụ ý niệm về thiên nhiên trong thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Khác với các nghiên cứu trước, chủ yếu tiếp cận thiên nhiên từ góc độ biểu tượng học hoặc phê bình sinh thái, bài viết này tập trung làm rõ cơ chế ánh xạ tri nhận giữa miền nguồn THIÊN NHIÊN và các miền đích trong cấu trúc tư duy của tác giả. Kết quả khảo sát 161 bài thơ Nôm trong Tuyển tập thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm cho thấy có 143/161 bài chứa ẩn dụ ý niệm về thiên nhiên, chiếm 88,8% và có tổng số 325 lượt ánh xạ được mã hóa; một bài thơ có thể chứa nhiều hơn một mô hình ánh xạ. Cụ thể gồm các mô hình: THIÊN NHIÊN LÀ THỜI GIAN; THIÊN NHIÊN LÀ NGƯỜI MẸ; THIÊN NHIÊN LÀ NƠI VỖ VỀ TÂM HỒN; THIÊN NHIÊN LÀ THẾ LỰC KIỂM SOÁT SỐ MỆNH CON NGƯỜI; THIÊN NHIÊN LÀ NGƯỜI BẠN, ... Những ẩn dụ này mang tính quy ước, được vận dụng trong ngôn ngữ giao tiếp thường nhật. Hệ thống ẩn dụ này phản ánh một mô hình tri nhận mang tính nghiệm thân và văn hóa của người Việt trung đại, trong đó con người được định vị như một bộ phận nội tại của tự nhiên.