Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử

Mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ quan lang ở tỉnh Hòa Bình thời Pháp thuộc (tiếp theo và hết)

TS. Trần Thị Phương Hoa

Bài viết trình bày về tổ chức bộ máy quản lý hành chính tỉnh Hòa Bình, một tỉnh mới được hình thành dưới thời Pháp thuộc. Bộ máy hành chính này ngoài hệ thống của Pháp, hệ thống Nam triều như các tỉnh khác ở Bắc Kỳ, còn hiện diện hệ thống quản lý truyền thống của người Mường, đứng đầu là các quan lang. Mặc dù có những hạn chế trong bộ máy quản lý, người Pháp vẫn chấp nhận duy trì và lợi dụng chế độ lang đạo của người Mường nhằm bảo đảm sự ổn định xã hội mà không cần đầu tư nhiều nguồn lực của chính quyền Pháp. Bài viết sẽ làm rõ mối quan hệ giữa chính quyền Pháp và chế độ lang đạo tỉnh Hòa Bình trước năm 1945.

Chức quan Tổng đốc trong quan chế triều Nguyễn: Nhìn từ cuộc cải cách hành chính thời Minh Mệnh

TS. Bùi Gia Khánh

Vua Minh Mệnh khi bắt đầu cầm quyền, đã từng bước cải cách cấu trúc chính quyền trung ương trong khoảng 10 năm. Khi thời cơ đã chín muồi, cuộc cải cách hành chính ở địa phương được triển khai trong hai năm 1831-1832, qua đó vua Minh Mệnh đã hoàn thiện tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn, đưa triều đại này đi đến giai đoạn thịnh trị nhất trong lịch sử thống trị của mình. Khi cải cách hành chính ở địa phương, chức danh Tổng đốc đã được thiết lập, là chức vụ của người đứng đầu tỉnh/liên tỉnh trực thuộc triều đình trung ương. Bài viết tập trung tìm hiểu một số khía cạnh liên quan đến phạm vi quyền lực, sức ảnh hưởng của chức quan Tổng đốc, qua đó góp phần nhìn nhận rõ nét hơn tính chất của bộ máy nhà nước triều Nguyễn trong giai đoạn đỉnh cao thịnh trị thời vua Minh Mệnh.

Đại thắng mùa Xuân năm 1975 và những tác động đến quan hệ Hàn - Mỹ

TS. Phạm Thị Thanh Huyền; Nguyễn Hà Chi

Bài viết tập trung phân tích ảnh hưởng của Đại thắng mùa Xuân năm 1975 đến quan hệ đồng minh giữa Mỹ và Hàn Quốc. Thất bại của Mỹ tại Việt Nam làm dấy lên lo ngại về độ tin cậy trong cam kết an ninh của Washington, buộc Hàn Quốc đẩy mạnh chính sách tự lực quốc phòng, hiện đại hóa quân đội, phát triển công nghiệp quốc phòng nội địa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào Mỹ. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ vai trò của Đại thắng mùa Xuân năm 1975 đối với việc định hình lại chiến lược quốc tế của Mỹ tại khu vực, mà còn cung cấp góc nhìn mới về cách đồng minh Hàn Quốc thích nghi với tình hình mới bằng các chính sách tự chủ và ngoại giao đa phương.

Đấu tranh ngoại giao của nước Mỹ đối với Anh trong việc bảo vệ thương mại hàng hải thời kỳ chiến tranh Napoleon (1803-1815)

PGS.TS. Lê Thành Nam; TS. Trần Thị Quế Châu; TS. Nguyễn Tuấn Bình

Trong cuộc chiến tranh chống lại nước Pháp do Napoleon tiến hành ở lục địa châu Âu (1803-1815), với mục tiêu ngăn cản nguồn lực thương mại từ bên ngoài hỗ trợ cho đối thủ, nước Anh thực hiện ngăn cản tàu bè các nước trung lập buôn bán với Pháp, trong đó có tàu bè nước Mỹ. Hành động đó của nước Anh đã làm tổn hại nền ngoại thương, xâm phạm danh dự quốc gia đối với Mỹ. Để bảo vệ hoạt động buôn bán cho tàu buôn của mình, nước Mỹ mở cuộc đấu tranh ngoại giao với nước Anh. Mục tiêu của cuộc đấu tranh không chỉ hướng tới đảm bảo quyền tự do buôn bán trên biển cho tàu bè nước Mỹ mà còn bảo vệ lợi ích, danh dự của dân tộc/quốc gia trên trường quốc tế. Kết quả, nước Mỹ từng bước khẳng định xu thế tự do mặt biển của một chủ thể mới trong cộng đồng quốc tế.

Nhật Bản 1842-1912: Hóa giải nguy cơ, vượt lên thách thức

TS. Đỗ Thanh Hải; TS. Trần Quang Việt

Từ giữa thế kỷ XIX, Nhật Bản phải đối mặt với nguy cơ xâm lược ngày càng lớn từ các nước phương Tây. Trước tình hình đó, các chính quyền cai trị tại Nhật Bản triển khai nhiều đối sách khác nhau
nhằm bảo vệ an ninh quốc gia. Trong khi Mạc phủ Tokugawa lựa chọn cách tiếp cận thỏa hiệp có tính toán, chính quyền Minh Trị mạnh dạn tiến hành cải cách toàn diện nhằm hiện đại hóa đất nước và tạo ra thế và lực mới đối phó với các mối đe dọa. Trong khi sự linh hoạt của Mạc phủ giúp hóa giải các nguy cơ trước mắt, chính sách cải cách dưới thời Minh Trị không chỉ tạo ra sức mạnh thực sự để bảo vệ đất nước và mà còn tạo đà để Nhật Bản vươn lên trở thành một cường quốc. Trường hợp của Nhật Bản là bài học quan trọng về ngoại giao giải quyết khủng hoảng và chiến lược phát triển đất nước trong thế bị bao vây.

Thái độ của vương triều Minh đối với vương triều Mạc đầu thế kỷ XVI

TS. Tống Văn Lợi

Nắm được thông tin nhà Mạc đã thay thế nhà Lê, vua Minh Thế Tông đã sai bộ Lễ và bộ Binh chủ trì về tình hình Đại Việt. Trong nội bộ triều Minh hình thành hai khuynh hướng là can thiệp và không can thiệp vào tình hình Đại Việt. Nhóm chủ trương can thiệp vào Đại Việt bằng quân sự là quan lại cấp cao trong triều đình, thực chất là tái xâm lược Đại Việt. Nhóm chủ trương không can thiệp vào Đại Việt là quan chức địa phương gần biên giới Đại Việt. Trong quá trình bàn thảo, nhiều quan chức cấp cao của phái chủ chiến dần thay đổi thái độ từ can thiệp sang không can thiệp. Trước tình hình đó, Mạc Đăng Dung và triều Mạc đã từng bước thi hành các biện pháp vừa mềm dẻo, vừa nguyên tắc để tránh được một cuộc chiến tranh Đại Minh-Đại Việt.

Trương Đăng Quế với công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ năm 1836

NCS. Lê Thị Huyền

Công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ (1836) là một trong những bước ngoặt quan trọng công tác quản lý đất đai, điều hành đất nước dưới triều Nguyễn, đã có tác động tới tình hình kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng ở Nam Kỳ nói riêng và cả nước nói chung. Vua Minh Mệnh đã quyết tâm thực hiện công cuộc đạc điền, với mong muốn là đem lại lợi ích cho nhân dân, quốc gia, dân tộc. Theo đó, Trương Đăng Quế có vai trò quan trọng trong việc thực hiện công cuộc đạc điền ở Nam Kỳ 1836.

Vài nét về dòng họ Nguyễn Tiến ở Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội

PGS.TS. Nguyễn Đức Chiện; NCS. Lê Quý Dương; NCS. Tạ Thị Hà Ly

Bài viết giới thiệu quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Nguyễn Tiến ở Ninh Hiệp, Gia Lâm, Hà Nội, từ nguồn gốc di cư đến việc định cư, vai trò của họ tộc trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội địa phương, đến đóng góp của dòng họ trong việc chuyển đổi kinh tế của Ninh Hiệp từ nông nghiệp sang thương nghiệp. Bài viết cũng trình bày truyền thống hiếu học, giữ gìn giá trị văn hóa thông qua các nghi lễ, quy ước, hoạt động cộng đồng, hoạt động khuyến học, mô hình kinh tế thân tộc dựa trên tinh thần đoàn kết, tương trợ và hướng nghiệp cho thế hệ trẻ. Qua đó khẳng định vai trò bền vững của họ tộc như một thiết chế xã hội đặc trưng trong quá trình phát triển của Ninh Hiệp hiện nay.