Tạp chí của Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
Vietnam Academy of Social Sciences (VASS)
After publishing the articles, the JHS generally owns the copyright. Special cases, JHS and author together own copyright.
Vài nét về Tả Thiếu giám, Trụ quốc Thượng hầu Đặng Tiến Huệ
Từ trước đến nay chưa có một nghiên cứu đầy đủ về hành trạng, sự nghiệp của nhân vật Đặng Tiến Huệ. Bằng các nguồn tư liệu lưu trữ cũng như khảo sát thực địa, bài viết trình bày những đóng góp của Đặng Tiến Huệ với triều đình Lê-Trịnh và làng Mai Thượng. Đặng Tiến Huệ nhiều lần được triều đình thưởng công, được ban tước và làm việc ở Viện Cơ mật, phụ trách Binh thuyền của triều đình... Ông còn có công xây dựng, trùng tu nhiều di tích, công trình tín ngưỡng tâm linh ở thôn Mai Thượng.
Về các tư liệu biên soạn sách “Đại Nam Quốc cương giới vựng biên” lưu trữ tại Tư Đạo văn khố- Nhật Bản
Đại Nam quốc cương giới vựng biên (大 南 國 疆 界 彙 編) là tập sách chuyên khảo cứu (kèm theo bản đồ toàn quốc và bản đồ các tỉnh) về biên giới nước ta tiếp giáp với các nước khác, được viết bằng chữ Hán, hiện lưu trữ tại Tư đạo văn khố, Nhật Bản. Sách do Hoàng Hữu Xứng biên soạn theo chỉ dụ nhà vua, được hoàn thành vào năm 1887. Đây là một văn bản địa chí quan phương, có giá trị trên nhiều phương diện, mang ý nghĩa lịch sử quan trọng trong việc xác định vị trí địa lý và cương vực chủ quyền lãnh thổ Việt Nam dưới thời Nguyễn. Hoàng Hữu Xứng đã đựa vào nhiều tư liệu, sử liệu Hán Nôm trong nước và các sử liệu tại nước ngoài để biên soạn Đại Nam quốc cương giới vựng biên.Bằng phương pháp nghiên cứu văn bản, nghiên cứu liên ngành, địa danh học và văn hóa học..., bài viết này muốn làm sáng tỏ tư liệu; cách trích dẫn các tư liệu và những đóng góp của Hoàng Hữu Xứng trong việc biên soạn bản Đại Nam quốc cương giới vựng biên hiện lưu trữ tại Nhật Bản.
Lịch sử phát triển của chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế
Chủ nghĩa hiện thực là một trong những trường phái lý thuyết trung tâm của quan hệ quốc tế phương Tây hiện đại, bắt nguồn từ truyền thống tư tưởng phương Tây và từng bước phát triển thành hệ thống lý thuyết có ảnh hưởng sâu rộng trên thế giới. Từ những nền tảng triết học về bản chất con người, quyền lực và xung đột, được đặt nền móng bởi Thucydides, Machiavelli và Hobbes, chủ nghĩa hiện thực đã được hệ thống hóa thành các nhánh lý thuyết khác nhau, tiêu biểu là chủ nghĩa hiện thực cổ điển, tân cổ điển, cấu trúc (chủ nghĩa hiện thực mới), phòng thủ và tấn công. Trên cơ sở đó, bài viết sẽ phân tích lịch sử hình thành của chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế, đồng thời làm rõ sự kế thừa và phát triển các giá trị tư tưởng nền tảng qua các giai đoạn tiếp theo. Những cơ sở lý luận này tạo tiền đề cho sự ra đời của các luận điểm trọng yếu với đóng góp của những học giả tiêu biểu như E. H. Carr, Hans Morgenthau, Kenneth Waltz và John Mearsheimer. Từ đó, bài viết đưa ra một số nhận xét, đánh giá về sự phát triển và khả năng thích ứng của các nhánh lý thuyết hiện thực trong bối cảnh chính trị quốc tế có nhiều thay đổi.
Ấn Độ với việc thu hồi các vùng lãnh thổ thuộc Pháp (1947-1954) (tiếp theo và hết)
Trên lãnh thổ của Ấn Độ sau khi độc lập năm 1947, vẫn còn những vùng đất nằm dưới sự kiểm soát của thực dân phương Tây. Trong đó, các phần lãnh thổ của Pháp là Chandernagore, Pondicherry, Yanam, Mahe và Karaikal tuy có diện tích nhỏ, dân số không nhiều, nằm tách biệt nhau, nhưng là những vùng lãnh thổ lâu đời, biểu tượng cho sự liên tục của đế chế Pháp. Thế nên, nó đặt ra nhiều khó khăn và phức tạp trong thu hồi của Ấn Độ trong suốt 7 năm (1947 - 1954) vì liên quan đến lợi ích, danh dự hai bên. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm rõ sự phức tạp trong quá trình thu hồi lãnh thổ thuộc Pháp của Ấn Độ bằng con đường đàm phán, hòa bình qua 3 giai đoạn cụ thể: 1947 - 1949, 1949 - 1951 và 1952 - 1954. Quá trình đàm phán thu hồi các vùng lãnh thổ của Pháp là một phần của quá trình củng cố và xác lập chủ quyền quốc gia Ấn Độ. Đó vừa là vấn đề tự hào dân tộc, vừa là sự kiên định mục tiêu bảo vệ chủ quyền của một quốc gia non trẻ như Ấn Độ. Bằng sự kiên trì, giữ vững nguyên tắc và quyết liệt trong đàm phán, cuối cùng, Pháp cũng rút khỏi các vùng lãnh thổ nhỏ bé của mình và chuyển giao chủ quyền cho chính phủ Ấn Độ kiểm soát.
TS. Nguyễn Đức Toàn; Nguyễn Thế Vũ; ThS. Nguyễn Thành Tín
Đấu tranh chống Fulrô trên địa bàn Tây Nguyên trong những năm 1977-1988
Thực hiện “Kế hoạch hậu chiến”, ngay sau khi miền Nam Việt Nam được giải phóng, Mỹ và các thế lực thù địch đã tổ chức, nuôi dưỡng lực lượng Fulrô trên địa bàn Tây Nguyên nhằm thực hiện chống phá cách mạng Việt Nam, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây là hoạt động hết sức thâm độc, phức tạp thuộc “diễn biến hòa bình” chống phá sự thống nhất đất nước và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Bài viết tập trung làm rõ hoạt động chống phá cách mạng của lực lượng Fulrô trên địa bàn Tây Nguyên trong những năm 1977 - 1988 và quá trình đấu tranh của lực lượng vũ trang và nhân dân chống lại lực lượng này nhằm giữ vững chính quyền cách mạng và bảo đảm an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn Tây Nguyên.
PGS.TS. Nguyễn Xuân Tú; TS. Võ Thị Dương
Về cuộc đàm phán giữa Đại Nam và Pháp năm Giáp Tuất (1874) - đôi điều nhìn lại
Hòa ước Giáp Tuất (1874) là bản hòa ước bất bình đẳng thứ hai giữa Đại Nam và Pháp, đánh dấu sự chấm dứt hoàn toàn hi vọng của triều đình Huế trong việc chuộc lại lục tỉnh Nam Kỳ. Bài viết này phân tích bối cảnh, tiến trình đàm phán và nội dung của hòa ước, đồng thời đối sánh các nguồn tư liệu trong và ngoài nước để làm rõ những tác động của hòa ước đối với cả hai phía. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sau năm 1874, Pháp đã củng cố chính quyền tại Nam Kỳ và đặt nền tảng cho việc mở rộng ra Bắc Kỳ, trong khi triều đình Huế phải đối diện với nguy cơ mất nước ngày càng hiện hữu.
Biến đổi hành chính ở Cần Thơ thời thuộc Pháp (1867-1945) (tiếp theo và hết)
Bài viết tập trung khảo cứu quá trình biến đổi hành chính ở Cần Thơ dưới thời thuộc Pháp, từ khi thiết lập chính quyền thuộc địa tại Nam Kỳ (1867) đến khi chấm dứt ách thống trị thực dân năm 1945. Thông qua việc phân tích các nghị định, đạo dụ và quy định hành chính của chính quyền Pháp, bài viết làm rõ cách thức tổ chức, phân cấp và cải tổ bộ máy hành chính qua các thời kỳ, đặc biệt là sự hình thành hạt tham biện Cần Thơ năm 1876 và các đợt cải cách đầu thế kỷ XX. Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra cơ cấu trong hệ thống cai trị ở Cần Thơ, phản ánh sự chuyển biến từ mô hình truyền thống sang kiểu hành chính thuộc địa hiện đại hóa, phục vụ mục tiêu kiểm soát và khai thác. Từ đó, góp phần nhận diện đặc trưng hành chính thực dân và những hệ quả xã hội của nó tại địa phương Nam Bộ này.
Tình hình lũ lụt ở Việt Nam thế kỷ XVII - XIX
Dựa trên nguồn tài liệu chính sử, tư sử và kết quả của các nghiên cứu liên ngành, bài viết làm rõ tình hình lũ lụt ở Việt Nam trong các thế kỷ XVII, XVIII và XIX về diễn biến, tần suất và hậu quả của nó. Chỉ ra các địa phương chịu tác động thường xuyên của lũ lụt trong lịch sử, lý giải nguyên nhân dẫn đến lụt lội dưới góc độ tự nhiên và sự can thiệp của con người. Bên cạnh việc phân tích những tác động và hậu quả của lũ lụt đối với nền sản xuất nông nghiệp, đời sống người dân, trật tự xã hội, hoạt động thương mại, bài viết làm rõ thái độ và cách thức phòng chống, khắc phục của triều đình quân chủ. Các biện pháp cụ thể của nhà nước đối với hiện trạng lũ lụt bao gồm: hoạt động chẩn cấp, ân xá, miễn giảm tô thuế vào những năm xuất hiện thiên tai; thực hiện đắp đê, đào sông, xây kè, cống để dự phòng và khắc phục hậu quả lũ lụt. Ngoài ra, nhà nước còn thực hiện nghi lễ cầu đảo, cầu tạnh ở những nơi linh thiêng và kêu gọi lời nói trung thực, thẳng thắn từ các quan lại trong triều nhằm sửa đổi những hạn chế, thiếu sót của nhà vua trong việc điều hành chính sự.
Đôi điều về Kỳ Đồng và những cuộc nổi dậy do Kỳ Đồng tổ chức vào cuối thế kỷ XIX
Bài viết phân tích vai trò của Kỳ Đồng (Nguyễn Văn Cẩm) và các cuộc nổi dậy do Ông cùng Mạc Đĩnh Phúc tổ chức vào cuối thế kỷ XIX, trong bối cảnh phong trào Cần vương thất bại nhưng tinh thần kháng Pháp vẫn tiếp tục lan rộng trong quần chúng. Kỳ Đồng được khắc họa là một nhân vật đặc biệt, xuất thân Nho học nhưng tiếp thu giáo dục phương Tây, có uy tín lớn trong dân chúng nhờ trí tuệ và hình ảnh mang màu sắc “siêu nhiên”. Sau khi trở về từ Algérie, ông cùng Mạc Đĩnh Phúc xây dựng cơ sở kháng chiến, tổ chức các cuộc nổi dậy quy mô tại Bắc Kỳ (1897-1898). Các cuộc nổi dậy dù bị đàn áp thất bại, vẫn cho thấy quy mô tổ chức rộng và sự tham gia đa dạng của nhiều tầng lớp xã hội. Đặc điểm nổi bật của phong trào là việc kết hợp yếu tố chính trị với màu sắc tôn giáo nhằm huy động quần chúng, phản ánh sự khủng hoảng về đường lối đấu tranh của phong trào chống Pháp cuối thế kỷ XIX, khẳng định ảnh hưởng sâu rộng của Kỳ Đồng.
PGS.TS. Tạ Thị Thúy; ThS. Đỗ Xuân Trường
Doãn Uẩn (1795-1850) - Một danh tướng, vị quan thanh liêm triều Nguyễn
Thông qua nhiều nguồn tư liệu khác nhau, bài viết khắc họa cuộc đời sự nghiệp của Doãn Uẩn, một danh tướng kiệt xuất, một đại thần tài năng, đức độ thanh liêm và có những công lao to lớn trong công cuộc bảo vệ biên cương phía Bắc, phía Nam đất nước. Ông đã có hơn 20 năm làm quan, tận tâm phụng sự các triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức. Doãn Uẩn là một bề tôi trung thành mẫn cán với triều đình, đồng thời cũng là một người cha hiền từ, nghiêm khắc, tấm gương cho con cháu, hậu duệ noi theo. Cha con Doãn Uẩn thật đúng là "một nhà trung hiếu gồm hai", cha tạ thế khi còn đương tại chức, con hy sinh lẫm liệt, can trường lúc xông pha trận mạc. Doãn Uẩn xứng đáng là nhân vật lịch sử tiêu biểu của triều Nguyễn.
Ấn Độ với việc thu hồi các vùng lãnh thổ thuộc Pháp (1947-1954)
PGS.TS. Nguyễn Đức Toàn; Nguyễn Thế Vũ; ThS. Nguyễn Thành Tín
Trao đổi kinh tế giữa hai miền Bắc-Nam Việt Nam qua giới tuyến quân sự tạm thời trong những năm 1954-1958
Sau thời hạn 300 ngày chuyển quân tập kết theo Hiệp định Genève (21-7-1954), hầu hết các mối quan hệ giữa hai miền Bắc - Nam Việt Nam bị cắt đứt. Tuy nhiên, tại khu vực giới tuyến quân sự tạm thời ở vĩ tuyến 17, trao đổi kinh tế giữa nhân dân hai miền vẫn diễn ra khá sôi nổi, ngay cả khi cuộc tổng tuyển cử tái thống nhất đất nước vào tháng 7-1956 không được thực thi. Hoạt động này góp phần ổn định tình hình kinh tế, xã hội cho các địa phương ở nam Liên khu 4 trong những năm đầu hòa bình mới lập lại. Mặt khác, thông qua trao đổi kinh tế, mối quan hệ của nhân dân Bắc Nam vẫn được tiếp tục, góp phần thực hiện một trong những chủ trương của Đảng Lao động Việt Nam đối với công cuộc đấu tranh thống nhất đất nước là thiết lập và duy trì quan hệ bình thường giữa hai miền. Bài viết còn góp thêm những tư liệu để khỏa lấp một mảng trống trong các nghiên cứu về lịch sử kinh tế Việt Nam sau năm 1954.
Góp phần tìm hiểu về xây dựng bộ đội chủ lực trong kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1945-1949
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), Trung ương Đảng, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên quan tâm xây dựng lực lượng vũ trang ba thứ quân, đặc biệt là bộ đội chủ lực, nhằm tiêu diệt quân chủ lực đối phương, giải phóng đất đai, tạo sự chuyển biến chiến lược có lợi cho ta, tiến tới giành thắng lợi quyết định. Thực hiện chủ trương đó, từ năm 1945 đến năm 1949, mặc dù phải “chiến đấu trong vòng vây”, chúng ta đã bước đầu gặt hái nhiều thành công trong xây dựng bộ đội chủ lực. Sự lớn mạnh của bộ đội chủ lực cả về số lượng và chất lượng là cơ sở để tiến hành tác chiến chính quy; đồng thời, tạo đà cho xây dựng và phát triển bộ đội chủ lực trong những năm sau này.
Tòa án phong tục ở Tây Nguyên dưới thời Việt Nam Cộng hòa: Từ bãi bỏ đến tái lập và hệ quả
Bài viết phân tích quá trình bãi bỏ và tái lập Tòa án phong tục ở Tây Nguyên dưới thời Việt Nam Cộng hòa, qua đó làm rõ vai trò của thiết chế này trong quản trị vùng dân tộc thiểu số. Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp phân tích tư liệu lưu trữ và tiếp cận liên ngành từ nhân học pháp lý và lý thuyết đa nguyên pháp luật. Kết quả cho thấy, việc bãi bỏ Tòa án phòng tục dưới thời Ngô Đình Diệm nhằm tập trung quyền lực và đồng hóa pháp lý, trong khi việc tái lập dưới thời Nguyễn Văn Thiệu mang tính nhượng bộ chính trị nhằm giảm căng thẳng sắc tộc. Tuy nhiên, Tòa án phong tục chỉ tồn tại như một thiết chế tự trị có kiểm soát, với thẩm quyền bị giới hạn bởi hệ thống tòa án quốc gia, phản ánh sự giằng co giữa mục tiêu thống nhất pháp luật và nhu cầu duy trì luật tục bản địa.
NCS. Đỗ Đình Lâm Khang; TS. Ngô Minh Hiệp
Biến đổi hành chính ở Cần Thơ thời thuộc Pháp (1867-1945)
Bài viết tập trung khảo cứu quá trình biến đổi hành chính ở Cần Thơ dưới thời thuộc Pháp, từ khi thiết lập chính quyền thuộc địa tại Nam Kỳ (1867) đến khi chấm dứt ách thống trị thực dân năm 1945. Thông qua việc phân tích các nghị định, đạo dụ và quy định hành chính của chính quyền Pháp, bài viết làm rõ cách thức tổ chức, phân cấp và cải tổ bộ máy hành chính qua các thời kỳ, đặc biệt là sự hình thành hạt tham biện Cần Thơ năm 1876 và các đợt cải cách đầu thế kỷ XX. Đồng thời, bài viết cũng chỉ ra cơ cấu trong hệ thống cai trị ở Cần Thơ, phản ánh sự chuyển biến từ mô hình truyền thống sang kiểu hành chính thuộc địa hiện đại hóa, phục vụ mục tiêu kiểm soát và khai thác, từ đó, góp phần nhận diện đặc trưng hành chính thực dân và những hệ quả xã hội của nó tại địa phương Nam Bộ
Tầng lớp địa chủ và tiến trình khai phá vùng đồng bằng sông Cửu Long dưới thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII-XVIII)
Bài viết phân tích vai trò của tầng lớp địa chủ trong quá trình khai phá và phát triển đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) dưới thời các chúa Nguyễn (thế kỷ XVII - XVIII). Dựa trên tư liệu lịch sử, nghiên cứu làm rõ sự hình thành tầng lớp này gắn với quá trình Nam tiến và chính sách di dân, khai hoang của chính quyền Đàng Trong. Khác với địa chủ ở Bắc Bộ và Trung Bộ, địa chủ tại ĐBSCL chủ yếu xuất thân từ lưu dân, thương nhân và người Hoa, giữ vai trò tiên phong trong khai khẩn đất đai và tổ chức cộng đồng. Thông qua tích tụ ruộng đất và huy động lao động, họ góp phần mở rộng canh tác, phát triển thủy lợi và thúc đẩy nông nghiệp hàng hóa, đặc biệt là lúa gạo, đồng thời thúc đẩy thương mại và hình thành các trung tâm kinh tế như Mỹ Tho, Hà Tiên, Gia Định. Ngoài kinh tế, tầng lớp này còn tham gia tổ chức xã hội và hỗ trợ quản lý hành chính. Qua đó, bài viết khẳng định vai trò quan trọng của địa chủ trong việc chuyển hóa ĐBSCL thành không gian kinh tế - xã hội năng động.
Một số biện pháp về an sinh xã hội của triều đình Lê-Trịnh đối với nông dân ở thế kỷ XVII-XVIII
Trong gần 2 thế kỷ cầm quyền (1593-1787), chính quyền Lê - Trịnh đã có những biện pháp về an sinh xã hội để làm dịu đi những cuộc nổi dậy của nông dân, giúp người dân ổn định cuộc sống, như: miễn giảm thuế tô, dung, điệu; chẩn cấp cho dân khi gặp thiên tai, mất mùa đói kém; thăm hỏi dân lúc khó khăn; ân xá, tha tù, đình hoãn ngục tụng... Triều đình còn quan tâm tới phát triển sản xuất để nâng cao đời sống người dân như cho quan khuyến nông đi khám xét ruộng, đê điều, đốc thúc dân đề phòng lũ lụt, mộ dân khẩn hoang, quy định trách nhiệm của quan lại, xử lý nghiêm hành vi sách nhiễu dân chúng... Những biện pháp về an sinh xã hội mà triều Lê - Trịnh thực hiện trong thế kỷ XVII-XVIII đã góp phần ổn định tình hình chính trị, xã hội lúc bấy giờ cũng như duy trì được thể chế chính trị trong gần 200 năm tồn tại.
PGS.TS. Trần Thị Vinh; TS. Nguyễn Thành Lương
Về tính xác thực lịch sử của nhân vật Khúc Thị Ngọc (Quỳnh Hoa công chúa)
Khúc Thị Ngọc hay Quỳnh Hoa công chúa, xuất hiện nhiều trong các truyền thuyết, sự tích và tín ngưỡng dân gian. Trong những tư liệu dã sử ấy, bà được cho là con của Khúc Thừa Dụ, em của Khúc Hạo và có nhiều đóng góp cho sự nghiệp của họ Khúc. Tuy nhiên, những ghi chép của sử liệu chính thống về nhân vật này lại rất ít. Qua đối chiếu các tư liệu chính thống và truyền thuyết dân gian, bài viết làm rõ tính xác thực về lịch sử của nhân vật Khúc Thị Ngọc để chúng ta có cách đánh giá phù hợp trong bối cảnh nền tự chủ Việt Nam ở đầu thế kỷ X. Có thể khẳng định đó là một nhân vật lịch sử có thật ở đầu thế kỷ X, hay chỉ nên xem xét giá trị biểu tượng cho văn hóa, truyền thống đấu tranh của toàn dân tộc mà Khúc Thị Ngọc là nhân vật đại diện.Từ đó, bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa huyền thoại và thực tế lịch sử.
Chính sách đối ngoại “tự do - chủ động” của Indonesia dưới thời Tổng thống Soekarno (1948 -1966)
Chính sách đối ngoại “tự do - chủ động” dưới thời Tổng thống Soekarno được xem là tiền đề cho chính sách đối ngoại sau này của Indonesia. Do đó việc phân tích quá trình hình thành và thực thi chính sách này không chỉ làm rõ hơn định hướng đối ngoại của Indonesia trong giai đoạn 1948 - 1966 mà còn giúp hiểu rõ hơn tư duy chiến lược của một quốc gia mới giành được độc lập trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh và lý giải vì sao nguyên tắc này tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong tư duy đối ngoại của Indonesia cho đến ngày nay. Dựa trên nguồn tư liệu sơ cấp và thứ cấp, bài nghiên cứu làm rõ bối cảnh ra đời của chính sách đối ngoại “tự do - chủ động” của Indonesia và thực tiễn triển khai chính sách này dưới thời Tổng thống Soekarno thông qua hai giai hai đoạn nổi bật với những đặc điểm khác nhau: giai đoạn 1948-1959 (đường lối ngoại giao cân bằng, chủ động hoà bình) và giai đoạn 1959 - 1966 (đường lối mang tính chủ động đối kháng và ý thức hệ).
Chính sách văn hóa - giáo dục của Charles Đại đế (768-814)
Vào thế kỷ V, sự khủng hoảng và sụp đổ của đế chế Tây La Mã đã kéo theo sự suy tàn của nền văn hóa, Tây Âu bước vào một thời kỳ mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là “thời kỳ tăm tối” (Dark Ages). Đến cuối thế kỷ VIII đầu thế kỷ IX, nhận thấy tình trạng suy thoái về tri thức và tổ chức xã hội đó, Charles Đại đế đã thực hiện phong trào Phục hưng với các chính sách văn hóa - giáo dục vô cùng tiến bộ. Ông cho thi hành một loạt cải cách nhằm phục hưng giáo dục, đào tạo nhân lực chất lượng cao cho bộ máy cai trị và củng cố nền tảng văn hóa của vương quốc Frank. Bằng cách kết hợp bảo tồn bản sắc dân tộc cùng với việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa từ các nền văn hóa khác, chính sách của ông đã dung hòa các yếu tố văn hóa La Mã cổ, Byzantine và truyền thống bản địa. Những chính sách này không chỉ giúp vương quốc Frank phát triển mà còn đặt nền móng cho sự hình thành nền văn minh Tây Âu thời trung đại. Bài viết này tập trung phân tích các chính sách văn hóa - giáo dục của Charles Đại đế, qua đó làm rõ tác động của những chính sách này trong việc củng cố vương quốc Frank và ảnh hưởng của chúng đối với nền văn minh châu Âu thời kỳ sau.
Ảnh hưởng của Phật giáo đối với sách lược thu hút nhân lực, thu phục nhân tâm của chính quyền chúa Trịnh và chúa Nguyễn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII
Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, thời Lê Trung hưng là giai đoạn mà tình hình chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội có nhiều biến chuyển và diễn ra khá phức tạp. Mặc dù, trong thời gian này Phật giáo không còn giữ vị trí quốc giáo như thời Lý, Trần, nhưng phần nào cũng có ảnh hưởng nhất định đến tình hình chính trị, đặc biệt là sách lược thu hút nhân lực, thu phục nhân tâm của chính quyền họ Trịnh và họ Nguyễn từ thế kỷ XVI-XVIII. Với việc sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử, phương pháp logic kết hợp với phương pháp phân tích, so sánh,… bài viết đi sâu phân tích những ảnh hưởng của Phật giáo đối với chính sách an dân, thu hút nhân lực, thu phục nhân tâm của chính quyền Trịnh - Nguyễn. Từ đó có thể nhận thấy, trong suốt chiều dài của lịch sử, tinh thần Phật giáo luôn đan xen, hòa quyện cùng với tinh thần của dân tộc.
Chiến dịch Bắc Tây Nguyên trong cuộc tiến công chiến lược Xuân - Hè năm 1972
Chiến dịch Bắc Tây Nguyên năm 1972 là hướng tiến công quan trọng trong cuộc tiến công chiến lược Xuân - Hè 1972 của quân và dân ta. Dưới sự chỉ huy của Bộ Tư lệnh chiến dịch, trên cơ sở xác định đúng hướng chủ yếu Đắk Tô - Tân Cảnh, ta hiệp đồng binh chủng, vận dụng vây hãm kết hợp đột phá, nhanh chóng tiêu diệt cụm phòng ngự then chốt, làm rung chuyển hệ thống phòng thủ địch ở Bắc Tây Nguyên. Tuy nhiên, trong tiến công Kon Tum, do hạn chế về công tác bảo đảm, hiệp đồng và nắm thời cơ, ta chưa giải phóng được thị xã. Mặc dù vậy, chiến dịch vẫn giành thắng lợi có ý nghĩa chiến lược, góp phần tiêu diệt sinh lực địch, mở rộng vùng giải phóng, làm thay đổi cục diện chiến trường miền Nam, đồng thời để lại bài học về tổ chức chỉ huy, lựa chọn hướng, sử dụng lực lượng và nghệ thuật chiến dịch.
Ý nghĩa quốc tế của Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa I và Hiến pháp năm 1946
Tổng tuyển cử năm 1946, sự ra đời của Quốc hội khóa I và việc ban hành Hiến pháp 1946 không chỉ có ý nghĩa to lớn đối với đời sống chính trị-xã hội trong nước, mà còn mang lại giá trị quốc tế đặc biệt của Việt Nam trong những ngày đầu thiết lập thể chế dân chủ cộng hòa. Tiếp theo thắng lợi của Cách mạng tháng Tám 1945, những sự kiện này không những đã đặt nền tảng vững chắc cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở Việt Nam, mà còn có tác động trên phạm vi quốc tế, nhất là đối với các dân tộc lúc đó còn bị thống trị và nô dịch bởi chủ nghĩa thực dân. Việt Nam, với vai trò là người mở đường cho các dân tộc thuộc địa trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, cũng như trong tiến trình xây dựng, củng cố, bảo vệ và phát triển chính quyền dân chủ, của dân và vì dân trong những ngày đầu sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, đã trở thành tấm gương sáng cho các nước thuộc thế giới thứ ba. Thắng lợi toàn diện của Việt Nam trong những ngày đầu đã góp phần củng cố và nâng tầm ảnh hưởng, vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế; uy tín và sự đóng góp của Việt Nam vào công cuộc củng cố nền độc lập của các nước thế giới thứ ba ngày càng được củng cố và phát triển mạnh mẽ. Đó cũng chính là tiền đề để cho nhân dân Việt Nam vững tin bước tiếp trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc XHCN hiện nay, là cơ sở vững chắc để đất nước Việt Nam ngày càng nâng cao vai trò và vị thế, ảnh hưởng của mình đối với cộng đồng quốc tế.
TS. Lê Thị Thu Hằng; PGS.TS. Võ Kim Cương
Quốc hội khóa I - Hoàn thiện Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đồng hành cùng dân tộc hiện thực hóa lời thề độc lập
Ngày 2 tháng 9 năm 1945, sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, tại Vườn hoa Ba Đình, Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn độc lập tuyên bố trước quốc dân Việt Nam và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và khẳng định: “Toàn thể dân Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mệnh và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập ấy”. Tuy vậy, lúc này Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chưa là một nhà nước hoàn chỉnh về pháp lý và chưa được một quốc gia nào trên thế giới công nhận. Sự ra đời của Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khóa I và hoạt động của Quốc hội trong 14 năm đã hiện thực hóa Lời thề độc lập của toàn dân Việt Nam với việc hoàn thiện Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa về mặt pháp lý và cùng dân tộc tiến hành thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, chuẩn bị các điều kiện để đưa đất nước sang thời kỳ mới - thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và đấu tranh thống nhất nước nhà.
Nha Trang - Khánh Hòa: Tiềm năng và những đặc trưng con người, văn hóa
Nha Trang - Khánh Hòa từ lâu được coi là một không gian tự nhiên, lịch sử, văn hóa có vị thế chiến lược quan trọng. Trong không gian đó, từng diễn ra nhiều biến chuyển chính trị, xã hội, văn hóa. Là một vùng đất có chiều sâu lịch sử, cơ tầng văn hóa đa dạng, phong phú, Khánh Hòa có nhiều tiềm năng, lợi thế phát triển theo mô hình phát triển xanh, bền vững. Bài viết tập trung phân tích vị thế địa - chiến lược, địa - văn hóa của Nha Trang - Khánh Hòa, thế mạnh của nguồn tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên vị thế và những đặc trưng của nguồn tài nguyên nhân văn, văn hóa. Sắc thái văn hóa tộc người, chiều sâu và sự giao hòa liên - xuyên văn hóa, liên - xuyên thời gian,… là nguồn tài nguyên lớn, thế mạnh của Khánh Hòa trước đây cũng như sự nghiệp xây dựng, bảo vệ chủ quyền biển đảo hiện nay.
Khu vực Bắc Trung Kỳ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX: Tiềm năng và vị thế kinh tế
Bài viết nghiên cứu tiềm năng và vị thế kinh tế của khu vực Bắc Trung Kỳ trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, đặt trong bối cảnh Việt Nam chịu sự chi phối của chính quyền thuộc địa Pháp. Trên cơ sở khai thác các nguồn tư liệu lịch sử, địa chí và tài liệu lưu trữ, nghiên cứu làm rõ những điều kiện tự nhiên, nguồn tài nguyên, vị trí địa lý và các ngành kinh tế chủ yếu của khu vực. Bài viết phân tích vai trò của Bắc Trung Kỳ trong mạng lưới kinh tế thuộc địa, đồng thời chỉ ra những lợi thế và hạn chế trong quá trình khai thác, tổ chức sản xuất và lưu thông hàng hóa dưới thời Pháp thuộc. Qua đó, nghiên cứu góp phần nhận diện vị thế kinh tế của Bắc Trung Kỳ trong cơ cấu kinh tế Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, cũng như những biến đổi kinh tế - xã hội của khu vực trong thời kỳ thuộc địa.
PGS.TS. Nguyễn Mạnh Dũng, TS. Trần Xuân Thanh
Tinh thần nhập thế của Phật giáo tỉnh Hà Tĩnh hiện nay
Đến cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, và nhất là trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Phật giáo Hà Tĩnh tích cực nhập thế và có những đóng góp cho công cuộc giải phóng đất nước. Ngày nay, Phật giáo Hà Tĩnh đã và đang tích cực nhập thế sâu rộng trên cả phương diện Phật pháp và phương diện công tác xã hội, thể hiện tinh thần đồng hành cùng dân tộc của Phật giáo Việt Nam. Bài nghiên cứu này, chúng tôi tiếp cận Sử học tôn giáo và Tôn giáo học nhằm khái quát về tinh thần nhập thế của Phật giáo Hà Tĩnh trong lịch sử để làm rõ hơn tinh thần này trong bối cảnh Hà Tĩnh đương đại.
Phong trào chấn hưng Phật giáo ở Nghệ-Tĩnh trong nửa đầu thế kỷ XX và sự ra đời của Hội Thiện sinh Trung Kỳ
So với các tỉnh thành Trung Kỳ, phong trào chấn hưng Phật giáo tại Nghệ An và Hà Tĩnh diễn ra tương đối muộn. Tuy nhiên, hoạt động chấn hưng Phật giáo tại hai địa phương này đã đưa đến một thành quả khá quan trọng là sự ra đời của Hội Thiện sinh Trung Kỳ. Cách thức tổ chức, sinh hoạt của Hội tương tự như các Ban Đồng ấu, Đoàn Thanh niên Phật học Đức dục, Gia đình Phật hóa phổ ở Huế hay muộn hơn là Gia đình Phật tử Việt Nam. Cho đến hiện nay, Hội Thiện sinh Trung Kỳ gần như vẫn còn là một ẩn số đối với nhiều nhà nghiên cứu. Bài viết trên cơ sở trình bày về quá trình chấn hưng Phật giáo tại Nghệ - Tĩnh sẽ tập trung phân tích và làm rõ hơn về bối cảnh ra đời, quá trình hoạt động của Hội Thiện sinh Trung Kỳ.
Cần sớm thống nhất thời gian, không gian Phật giáo được truyền bá vào Việt Nam
Bài viết tập trung làm sáng tỏ lịch sử hình thành, phát triển cũng như những bước thăng trầm của Phật giáo trên đất Hà Tĩnh, đồng thời nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan, để thống nhất về thời gian, không gian, địa điểm Phật giáo được truyền bá vào Việt Nam, nhà sư truyền đạo Phật và ngôi cổ tự đầu tiên ở Việt Nam. Từ đó, làm cơ sở khoa học cho việc quy hoạch, trùng tu, phục dựng, phát huy các giá trị to lớn của chùa Quỳnh Viên và 28 di tích, dấu tích lịch sử - văn hoá đã được xếp hạng hoặc đang trong quá trình hoàn chỉnh hồ sơ để xếp hạng di tích trên địa bàn xã Đỉnh Bàn, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh.
Khái lược về Phật giáo Hà Tĩnh: Lịch sử, hiện tại và một vài đặc điểm
Theo một số tài liệu, Phật giáo hiện diện ở Hà Tĩnh từ khá sớm. Tuy nhiên, phần lớn những ngôi chùa ở Hà Tĩnh hiện nay được xây dựng, hoặc trùng tu trong thời Lê, Nguyễn, mang đậm dấu ấn kiến trúc, nghệ thuật thời kỳ này. Trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, Phật giáo ở Hà Tĩnh không có điều kiện phát triển, hầu hết các ngôi chùa bị phá huỷ, sinh hoạt Phật giáo chủ yếu trong gia đình. Phật giáo ở Hà Tĩnh được khôi phục và phát triển trở lại khoảng 30 chục năm trở lại đây, nhất là khi Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Hà Tĩnh được thành lập. Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu, bài viết này trình bày một cách khái quát lịch sử Phật giáo Hà Tĩnh, đồng thời rút ra một số đặc điểm của Phật giáo Hà Tĩnh.