BIẾN ĐỔI NGỮ PHÁP TIẾNG VIỆT TRONG GIAI ĐOẠN TIẾP XÚC MẠNH VỚI TIẾNG PHÁP CUỐI THẾ KỶ 19 - ĐẦU THẾ KỶ 20: MẢNG NGHIÊN CỨU LỚN BỊ COI NHẸ?
Abstract
Bài báo này xem xét lại vấn đề liệu ngữ pháp tiếng Việt có chịu ảnh hưởng ngữ pháp tiếng Pháp hay không, trong bối cảnh giao lưu văn hóa và ngôn ngữ sâu rộng giữa Việt Nam và Pháp, đặc biệt là trong giai đoạn hình thành ngôn ngữ quốc gia hiện đại với chữ Quốc Ngữ. Vấn đề này - được đặt ra lần đầu tiên bởi một số học giả sinh vào nửa sau thế kỷ 19 và những thập niên đầu thế kỷ 20 - đã dần lắng xuống trong các thảo luận ngôn ngữ học lý thuyết đương đại. Các học giả tiêu biểu như Phan Khôi, Hoàng Tuệ và Phan Ngọc từng tiếp cận vấn đề từ góc độ văn bản học, loại hình học và lịch sử. Tuy nhiên, sau đó rất ít nhà nghiên cứu đã đi sâu vào vấn đề cơ bản này trong lịch sử ngôn ngữ học tiếng Việt và sự phát triển của ngữ pháp tiếng Việt, đặc biệt là sau khi Cao Xuân Hạo đưa ra luận điểm có nhiều ảnh hưởng, bác bỏ khẳng định trước đó của Phan Ngọc, cho rằng ngữ pháp văn xuôi tiếng Việt hiện đại, về nhiều mặt đã có sự “sao phỏng” từ tiếng Pháp và một số ngôn ngữ phương Tây, và đây là một xu hướng cần được tiếp nối.
Nghiên cứu này giới thiệu về một cuộc tranh luận bị bỏ lỡ, đại diện cho một khoảng trống đáng kể trong nghiên cứu ngôn ngữ học Việt Nam và đặt nó trong khoảng trống rộng hơn trong nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm về sự biến đổi ngữ pháp do tiếp xúc ngôn ngữ trong thời kỳ giao lưu Pháp - Việt, được chứng minh qua khảo sát các bài viết đăng trên Tạp chí Ngôn ngữ học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) trong hai thập kỷ qua. Trong bối cảnh này, Đinh Văn Đức nổi bật như một trong số ít các nhà ngôn ngữ học tiếp tục theo đuổi hướng nghiên cứu nói trên, mặc dù thời kỳ tiếp xúc cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 vẫn chưa chiếm vị trí trung tâm trong các công trình của ông. Phần còn lại của bài viết phát triển một nghiên cứu tập trung vào sự phát triển lịch đại của từ “sẽ” (chỉ tương lai), được phân tích trong khuôn khổ biến đổi do tiếp xúc và ngữ pháp hóa, vừa như một phân tích thí điểm về một hiện tượng ngôn ngữ cụ thể, vừa như một đóng góp cho những suy ngẫm phương pháp luận rộng hơn về cách thức phân biệt tác động của tiếp xúc với thay đổi nội sinh trong giai đoạn lịch sử đặc biệt này.
