CÁC TÁC PHẨM “BIẾN VĂN” CỦA TRUNG QUỐC VÀ “YÊN TỬ THIỀN TÔNG BẢN HẠNH” CỦA VIỆT NAM – MẤY SO SÁNH VÀ NHẬN DIỆN THỂ LOẠI
Tóm tắt
Học giả Trung Quốc phổ biến nhận định “biến văn” (變文 bianwen) là một thể loại văn học hiểu theo nghĩa dùng để chỉ phần ngôn từ được ghi lại thành văn bản phục vụ cho một hoạt động sinh hoạt tôn giáo Phật giáo xuất hiện vào thời Đường. Ở Việt Nam có trường thiên lục bát “kể hạnh”. Hiện còn truyền được tác phẩm “Yên Tử Thiền tông bản hạnh” của thiền sư Chân Nguyên. Tác phẩm đươc xem như là phần lời của một loại hình diễn xướng nghi lễ nhà chùa. Bài viết tiến hành một số so sánh và nhận diện thể loại đối với hai sản phẩm văn hóa văn học “biến văn” của Trung Quốc và “kể hạnh” của Việt Nam (trường hợp “Yên Tử Thiền tông bản hạnh” của Chân Nguyên). Cả hai đều xuất phát từ nhu cầu phổ biến Phật giáo đến đại chúng thông qua hình thức kể chuyện và diễn xướng. Tuy nhiên, “biến văn” đặc trưng bởi cấu trúc văn xuôi-vần xen kẽ, ngôn ngữ bạch thoại Hán, phạm vi chủ đề rộng (bao gồm cả truyện Phật giáo, lịch sử, dân gian), và thường kết hợp với tranh ảnh minh họa (bianxiang) khi trình diễn. Ngược lại, “kể hạnh” chủ yếu sử dụng thể thơ lục bát bằng chữ Nôm, tập trung hơn vào hạnh tích các nhân vật và lịch sử dòng truyền Phật giáo Việt Nam, và gắn liền với các hình thức diễn xướng nghi lễ cụ thể như “chèo đò kể hạnh”. Trường hợp “Yên Tử Thiền tông bản hạnh” là minh chứng rõ nét cho việc sử dụng “kể hạnh” để thuật lại và tôn vinh lịch sử một dòng thiền cụ thể.