QUAN NIỆM VỀ GIA ĐÌNH VÀ THUYẾT TU DƯỠNG CỦA NHÀ NHO NGUYỄN ĐỨC ĐẠT

Tóm tắt

Tu dưỡng đạo đức cá nhân gắn liền chặt chẽ với sự hòa hợp trong trật tự gia đình. Quan điểm này được nhà tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX Nguyễn Đức Đạt (1824 - 1887) thể hiện rõ trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại (南山叢話). Trong tác phẩm này, ông thảo luận về cách thức quản lý công việc gia đình dựa trên nguyên tắc giản dị, siêng năng, đồng thời nhấn mạnh rằng các thành viên trong gia đình cần thường xuyên tự phản tỉnh theo tinh thần “bất ngoại doanh nhi nội vấn”, tức là phải tu dưỡng “Kính” và “Tích Thành”. Vì thế, về phương diện tu dưỡng đạo đức cá nhân, ông nhấn mạnh cần phải hướng vào bản thân, lấy tâm tính thiện lương làm nguyên tắc chỉ đạo, nhờ đó đạt đến trạng thái thông suốt đạt lý. Điều đáng chú ý, ông thường sử dụng cách nói “Chính ngôn nhược phản” của Đạo gia để thể hiện các quan điểm này. Chẳng hạn như về đạo đức gia đình, ông nhấn mạnh “lưỡng vong nhi hóa dư chân”, có nghĩa là cần vượt lên trên các yêu cầu đối với quân vương, cha mẹ, thay vào đó, phải chú trọng thực hiện lòng trung thành, hiếu kính của bản thân, đó mới là đức Trung và Hiếu chân chính. Tương tự, ở phương diện tu dưỡng cá nhân, ông cho rằng chỉ khi đạt đến trạng thái “vô tâm” (không chấp trước, không vị ngã), con người mới có thể thực hiện được Đức lớn, tức là “bất đức chi đức, đức chi thượng dã”. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng cho thấy đặc điểm “dung thông Nho - Đạo” được thể hiện ở việc ông đã áp dụng phương pháp từ tác phẩm Hoài Nam Tử - tác phẩm tiêu biểu của học phái Hoàng Lão thời Hán. Điều này được thể hiện ở số lượng lớn trích dẫn trong Nam Sơn tùng thoại. Thông qua kết quả nghiên cứu này, có thể thấy rằng, tư tưởng “dung thông Nho - Đạo” của Nho giáo Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc lý giải các chuẩn mực đạo đức trong gia đình, mà còn mở ra nhiều gợi ý và nguồn cảm hứng hữu ích cho việc tái thiết các vấn đề và hệ thống giá trị gia đình đương thời.