Tạp chí Dân tộc học và Tôn giáo học

Nguồn lực tri thức: Các mối liên hệ và sự phát triển kinh tế - xã hội

Nguyễn Văn Kim — 2026-03-19

Những thập niên gần đây, trước tác động của thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) và xu thế khu vực hóa, toàn cầu hóa..., nền văn minh nhân loại đang diễn ra quá trình biến chuyển sâu sắc, đã và đang làm thay đổi thế giới, định hình lại cấu trúc và xu thế phát triển của các quốc gia. Trong bối cảnh đó, vai trò của tri thức, nguồn lực tri thức mỗi quốc gia ngày càng có ý nghĩa quan trọng trong các chiến lược phát triển. Từ cách tiếp cận lịch sử - văn hóa và tư duy khoa học liên ngành, bài viết không bàn sâu về nguồn gốc, bản chất, đặc điểm của tri thức, trí tuệ mà chủ yếu tập trung làm rõ một số chiều cạnh về sự hình thành các nguồn lực tri thức, đặc tính của các loại hình tri thức, mối quan hệ tương tác giữa chúng và vai trò của các nguồn lực tri thức trong tiến trình phát triển lịch sử - văn hóa, kinh tế - xã hội của đất nước.

Quốc tế hóa trong đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng Nhân học ở Đại học Quốc gia Hà Nội

Nguyễn Văn Sửu — 2026-03-19

Ngành Nhân học và đội ngũ giảng viên Nhân học tại Đại học Quốc gia Hà Nội rất quan tâm đến các vấn đề văn hóa, xã hội, kinh tế, phát triển ở Việt Nam và trên thế giới. Trong hơn hai thập niên vừa qua, Khoa Nhân học (nay là Khoa Nhân học và Tôn giáo học) luôn kiên định với mục tiêu xây dựng Khoa thành một trung tâm Nhân học hàng đầu khu vực dựa trên triết lý giáo dục “Truyền cảm hứng Nhân học”. Thông qua sử dụng khái niệm “quốc tế hóa”, bài viết phân tích các chiều cạnh then chốt trong đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng của ngành Nhân học, qua đó nhận diện các hình thức, bản chất và tác động của quá trình quốc tế hóa đối với ngành Nhân học Việt Nam từ 2000 đến nay. Bài viết này lập luận rằng ngành Nhân học có mức độ quốc tế hóa cao trong cả đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng theo hai chiều hướng: “mang Nhân học thế giới đến Việt Nam” và “mang Nhân học Việt Nam ra thế giới”. Vì thế, định hướng phát triển ngành Nhân học trong thời gian tới nên tiếp tục củng cố vị thế và phát huy thế mạnh này.

Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) - chặng đường tiếp theo của pháp nhân tôn giáo thời kỳ Đổi mới

Nguyễn Thanh Xuân — 2026-03-19

Giáo hội Phật giáo Hoà Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) là hai tổ chức tôn giáo có phạm vi hoạt động và ảnh hưởng xã hội quan trọng ở miền Nam. Do vậy, sau khi công nhận pháp nhân đối với các tổ chức Cao Đài, trong khoảng thời gian từ năm 1998 đến năm 2001, hai tổ chức tôn giáo là Giáo hội Phật giáo Hòa Hảo và Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Nam) được Nhà nước công nhận tư cách pháp nhân. Đây là chặng đường tiếp theo của quá trình công nhận pháp nhân tôn giáo ở Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Bằng việc tổng thuật, phân tích những nét đặc thù và những ứng xử cụ thể trong quá trình đi đến công nhận tư cách pháp nhân của hai tổ chức tôn giáo nói trên, bài viết ghi lại những kinh nghiệm quan trọng trong công tác quản lý tôn giáo thời kỳ Đổi mới.

Cải cách tôn giáo thời kỳ Phục hưng: Lịch sử vấn đề và ý nghĩa thời đại

Lê Công Sự — 2026-03-19

Triết học và thần học Kitô giáo là vấn đề trung tâm của tư tưởng phương Tây, bước sang thời Phục hưng, khi kinh tế xã hội có nhiều chuyển biến, văn hóa - khoa học phát triển, làm thay đổi nhận thức nhân loại. Sản xuất tiền công nghiệp đòi hỏi xã hội cần thời gian và kinh phí sinh hoạt. Bối cảnh mới là lý do xuất hiện nhiều nhà cải cách tôn giáo, trong số đó nổi lên ba gương mặt tiêu biểu là Martin Luther, Huldrych Zwingli và Jean Calvin. Bài viết phân tích những nội dung cốt lõi trong quá trình hoạt động của ba nhân vật tiêu biểu nêu trên, qua đó làm rõ ý nghĩa các cuộc cải cách của họ đối với thời đại Phục hưng. Các cuộc cải cách này được xem như như một cuộc cách mạng tư sản toàn diện, góp phần thách thức hệ tư tưởng phong kiến và chế độ thần quyền, tạo ra bước ngoặt quan trọng về văn hóa và khoa học, đồng thời, thúc đẩy tư duy lý tính và quan niệm tôn trọng quyền tự nhiên của con người.

Tri thức dân tộc học vùng Tây Bắc qua “Hưng Hóa ký lược” của Phạm Thận Duật

Nguyễn Văn Chính, Nguyễn Trường Giang — 2026-03-19

Trên cơ sở phân tích giá trị tư liệu của sách Hưng Hóa Ký Lược, bài viết góp phần làm sáng tỏ thêm vai trò của tác gia Phạm Thận Duật đối với quá trình tích lũy tri thức dân tộc học ở Việt Nam. Ông là một trong số ít nhà kỹ trị địa phương dưới thời nhà Nguyễn đã dày công tìm hiểu, ghi chép và cung cấp một cách trung thực thông tin về văn hóa, ngôn ngữ và tộc người ở địa hạt mình quản lý, giúp làm gia tăng tri thức về kinh tế - xã hội cho chính quyền sở tại. Ông cũng đồng thời đi tiên phong trong việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu dân tộc học vượt trước thời đại, tạo ra những tri thức mới về tộc người ở vùng Tây Bắc. Đối với các nhà dân tộc học chuyên nghiệp, tri thức của ông về tộc người, ngôn ngữ và phong tục tập quán các dân tộc vùng Tây Bắc ghi lại trong Hưng Hóa Ký Lược là một di sản quý giá cần được tiếp tục khám phá và khai thác.

Áp dụng tiếp cận Nhân học trong nghiên cứu về di cư lao động tự do của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới Việt Nam

Nguyễn Công Thảo — 2026-03-19

Nghiên cứu về di cư nói chung, di cư lao động tự do của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới nói riêng là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam. Bài viết hệ thống hóa các lý thuyết về di cư trên thế giới và thực trạng nghiên cứu chủ đề này tại các vùng biên giới dưới góc độ nhân học. Thông qua việc phân tích các biến chuyển về kinh tế, văn hóa và quan hệ tộc người, bài viết cung cấp những luận cứ khoa học quan trọng cho việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững và đảm bảo an ninh quốc phòng. Trên cơ sở đó, đặt ra một số thảo luận cho nghiên cứu di cư lao động của người dân tộc thiểu số ở vùng biên giới nước ta trong thời gian tới.

Các Thánh Tổ triều Lý với Thiền học

Nguyễn Hồng Dương — 2026-03-19

Triều Lý, tư tưởng Thiền học bắt đầu “nở rộ”, các vị thánh tổ biên soạn kinh sách, chú sớ, dịch thuật, hệ thống hóa Phật học. Đặc biệt qua một số trước tác, chủ yếu là các bài “kệ,” thể hiện rất rõ tư tưởng Thiền học, đóng góp cho Phật pháp đương thời cũng như Phật pháp Việt Nam hiện đại. Có thể kể đến vai trò của một số vị thánh tổ như Khuông Việt, Định Hương, Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Đạo Huệ, Huệ Sinh, Thường Chiếu, Thông Biện, Diệu Nhân,… Tư tưởng Thiền học của các vị thánh tổ rất đa dạng, đa diện, truyền tải nhiều nội dung. Nghiên cứu này tập trung đề cập đến một số tư tưởng như: Tâm tông, vô trụ, tư tưởng về Tâm; tư tưởng về tính Không.

Chấn hưng Phật giáo trong nửa đầu thế kỷ XX và những bài học kinh nghiệm đối với Phật giáo Việt Nam hiện nay

Dương Thanh Mừng — 2026-03-19

Sự hình thành và phát triển của Phong trào Chấn hưng Phật giáo trong nửa đầu thế kỷ XX đã đánh dấu một cuộc cách mạng mới trong diễn trình lịch sử Phật giáo Việt Nam. Những nội dung chấn hưng, cải cách trong phong trào này tuy chưa đề cập đầy đủ các phương diện của đạo Phật, nhưng đã góp phần tạo ra sự chuyển hóa cần thiết về “lượng” cho những “bước nhảy” về “chất” của Phật giáo Việt Nam sau này. Nhìn lại quá khứ, rút ra bài học cho hiện tại và tương lai không những là việc làm có ý nghĩa khoa học mà còn chứa đựng cả những giá trị thực tiễn sâu sắc. Với mục đích và ý nghĩa này, bài viết đi vào phân tích và trình bày những kết quả đã đạt được trong Phong trào Chấn hưng Phật giáo Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Qua đó, góp phần bổ sung nguồn tài liệu và những bài học kinh nghiệm cho xây dựng, phát triển Phật giáo trong tình hình mới hiện nay.

Tiếp biến văn hóa âm nhạc Công giáo trong nhạc cụ và nhạc hát ở Việt Nam

Bùi Trung Thành — 2026-03-19

Công giáo được du nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XVI và đến nay đã có nhiều đóng góp trong một số lĩnh vực của đời sống, như: quá trình sáng tạo chữ Quốc ngữ, bảo tồn văn hóa dân tộc,... Bài viết tập trung tổng hợp những thành tựu của quá trình hội nhập văn hóa âm nhạc Công giáo trong lịch sử, qua đó làm rõ các yếu tố tiếp biến văn hóa Công giáo tại Việt Nam thông qua hai phương diện: nhạc hát và nhạc cụ. Bên cạnh đó, việc xem xét Hội đồng Giám mục Việt Nam và cộng đồng giáo dân như những chủ thể của quá trình tiếp biến văn hóa giúp bài viết mở rộng được nhiều góc nhìn hơn. Qua đó, nhằm khẳng định giá trị của âm nhạc dân gian trong nền văn hóa dân tộc và sự kết hợp giữa âm nhạc dân gian với âm nhạc tôn giáo là cần thiết và cần được khuyến khích.

Tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ với vấn đề bảo tồn văn hoá truyền thống (Nghiên cứu trường hợp đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo)

Trần Hoàng Phong — 2026-03-19

Từ nửa cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX ở Nam Bộ, nhiều tổ chức tôn giáo được hình thành, nhất là các tôn giáo nội sinh đã có tác động không nhỏ đến lịch sử, văn hoá và chính trị của vùng đất này, như đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo. Dù có những điểm khác biệt trong giáo lý, giáo luật cũng như phương châm hành đạo, nhưng các tôn giáo đó đều có một điểm chung là thể hiện tinh thần giữ gìn các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. Tinh thần đó được thể hiện thông qua việc sử dụng các thể loại thơ văn truyền thống trong chuyển tải kinh sách, những hình thức diễn đọc kinh kệ theo điệu thức nam ai, nam xuân; lựa chọn trang phục áo dài, áo bà ba làm đạo phục; bài trừ mê tín dị đoan; thờ anh hùng liệt sĩ cũng như tiếp nối các giá trị văn hoá truyền thống như trọng phụ nữ, dung hợp tam giáo và triết lí âm dương - ngũ hành. Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu và phương pháp phỏng vấn sâu, bài viết này tập trung nghiên cứu tinh thần, chủ trương giữ gìn các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc của đạo Cao Đài và Phật giáo Hòa Hảo.

Tác động của chính sách Nhà nước đến phát triển du lịch văn hóa: Trường hợp lễ hội Dinh Cô

Ngô Thanh Lâm — 2026-03-19

Tại Việt Nam, du lịch văn hóa đang trở thành công cụ chiến lược trong phát triển kinh tế và quảng bá quốc gia. Bài viết phân tích vai trò của chính sách Nhà nước trong chuyển đổi lễ hội Dinh Cô - một thực hành tín ngưỡng dân gian gắn với đời sống ngư dân xã Long Hải thuộc địa phận Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, để trở thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù. Dựa trên phương pháp định tính, nghiên cứu cho thấy chính sách văn hóa - du lịch đã tái cấu trúc không gian, nghi thức và ý nghĩa lễ hội theo hướng phục vụ du lịch, đồng thời làm rõ những căng thẳng giữa bảo tồn văn hóa và thương mại hóa. Trường hợp lễ hội Dinh Cô minh chứng cho vai trò điều tiết chính sách của Nhà nước trong mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển ở vùng ven biển Việt Nam.