Chủ nghĩa cấu trúc và phê bình văn học - Gérard Genette

Tóm tắt

Theo nhà cấu trúc học nổi tiếng Terence Hawkes, bản chất thực sự của sự vật có thể không nằm ở bản thân nó, mà là ở các mối quan hệ mà chúng ta thiết lập nên và nhận thức về nó. Điều đó có nghĩa là, thế giới được tạo thành từ các mối quan hệ chứ không phải từ sự vật, và đây được gọi là “cấu trúc'. Trọng tâm của chủ nghĩa cấu trúc, do đó, không phải ở các tác phẩm riêng lẻ mà ở các cấu trúc lớn hơn đằng sau chúng. Trong phê bình cấu trúc, có một sự dịch chuyển liên tục ra khỏi việc diễn giải tác phẩm văn học riêng lẻ để hiểu các cấu trúc lớn hơn chứa đựng chúng. Ví dụ, phân tích cấu trúc Truyện Kiều của Nguyễn Du có thể đòi hỏi phải tập trung nhiều hơn vào các thể loại văn học cổ, các truyện Nôm cùng loại, các quan niệm của Phật giáo, Lão giáo, Nho giáo được Việt hoá trong quá trình tiếp biến nửa cuối thế kỷ XVIII…  thay vì chỉ quan tâm đến các yếu tố nội tại của riêng văn bản.

Nhà phê bình với tư cách là một nhà cấu trúc luận coi phê bình văn học là 'hoạt động cấu trúc' và văn học là một sản phẩm văn hóa, được xây dựng với các quan niệm, thói quen, truyền thống, v.v. của nền văn hóa đó. Nhà phê bình cấu trúc không bỏ qua ý nghĩa, mà coi nó như được trung gian bởi các ký hiệu. Phương pháp cấu trúc khám phá thông điệp bằng cách phân tích các cấu trúc nội tại chứ không phải bằng những áp lực từ bên ngoài. Genette chứng minh rằng, chủ nghĩa cấu trúc không chỉ quan tâm đến hình thức mà còn về ý nghĩa, nó nghiên cứu cấu trúc văn hóa của ý nghĩa, trên cơ sở quan hệ giữa các ký hiệu cấu thành nên hệ thống ý nghĩa của một nền văn hóa.

Đối với Genette, ý nghĩa của một tác phẩm riêng lẻ cuối cùng và tất yếu sẽ phải là ý nghĩa trong một khuôn khổ lớn hơn - các ý nghĩa văn hóa, và những ý nghĩa này thay đổi theo thời gian và các nền văn hóa. Ông tán thành một bộ lịch sử văn học được viết lại theo hướng như thế, lịch sử của chức năng văn học. Đó là một ý tưởng lớn của thế kỷ XX mà đến nay vẫn nguyên vẹn giá trị.