Tình hình nghiên cứu từ nguyên tiếng Việt: Nghiên cứu trường hợp từ nguyên các từ đồng nghĩa: “đong đưa”, “gạt”, “lường”, “lừa”, “lừa gạt”, “gạt lừa”, “lường gạt”, “gạt lường”

Tóm tắt

Bài viết tổng luận tình hình với các hướng nghiên cứu từ nguyên tiếng Việt, từ đó đề xuất cần tăng cường hơn nữa việc nghiên cứu và vận dụng kết quả nghiên cứu từ nguyên vào phục vụ cho việc định nghĩa, tách các trường hợp đa nghĩa và đồng âm để nâng cao chất lượng khoa học khi biên soạn từ điển giải thích.
Bài viết đã thực hiện hướng nghiên cứu này qua nghiên cứu trường hợp từ nguyên các từ đồng nghĩa: “đong đưa”, “gạt”, “lường”, “lừa”, “lừa gạt”, “gạt lừa”, “lường gạt”, “gạt lường”. Các từ “đong đưa” và “gạt” vốn chỉ hành động “đong” và “đưa” (tay) “gạt” đấu/thưng cho thóc, gạo,... rơi bớt xuống để “lừa” khách hàng, đã được chuyển nghĩa theo hoán dụ chỉ hành động “lừa” người khác. Từ “lừa” cũng có nguồn gốc từ hành vi buôn gian bán lận, mua đong đầy bán vơi này. Về từ nguyên, từ “lường” là từ Hán Việt Việt hóa. Khi được vay mượn vào tiếng Việt “lượng” biến đổi thành “lường”. Sau đó “lường” biến âm thành “lừa”. Từ kết quả nghiên cứu, bài viết đưa ra ba trường hợp điển hình để làm cơ sở kiến nghị cần hiệu chỉnh về định nghĩa, tách đa nghĩa, đồng âm liên quan đến các từ hữu quan trong “Từ điển tiếng Việt”.