Tạp chí của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam
TRI THỨC DÂN GIAN LIÊN QUAN ĐẾN NGHỀ TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI KHMER Ở HUYỆN TRI TÔN VÀ TỊNH BIÊN, TỈNH AN GIANG
Người Khmer định cư lâu đời ở tỉnh An Giang, tập trung hai huyện miền núi Tri Tôn và Tịnh Biên. Họ sinh sống chủ yếu là làm nông nghiệp và nghề truyền thống. Nghề truyền thống đóng vai trò quan trọng trong thu nhập, ổn định cuộc sống của người Khmer và góp phần vào phát triển kinh tế du lịch ở địa phương. Bài viết này đi vào nghiên cứu tri thức dân gian qua một số nghề truyền thống nổi bật trong cộng đồng người Khmer ở huyện Tịnh Biên và Tri Tôn như: nghề trèo cây lấy nước và trái thốt nốt, nghề dệt thổ cẩm và nghề làm cà ràng (lò đất). Hệ thống tri thức dân gian và nghề truyền thống của người Khmer là tấm gương phản chiếu lịch sử - văn hóa của họ trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và đời sống hằng ngày.
• Nguyễn Trung Hiếu - Dương Phương Đông - Đặng Đăng Thư
TÌM HIỂU LOẠI HÌNH ĐỐ LÁI CỦA NGƯỜI VIỆT Ở NAM BỘ
Văn học dân gian ở Nam Bộ khá phong phú, được hình thành gắn liền với cư dân sinh sống trên vùng đất này qua các thời kỳ. Câu đố là một trong những loại hình văn hóa dân gian được lưu truyền trong đời sống của người Việt ở Nam Bộ. Một số công trình về văn hóa dân gian ở Nam Bộ được sưu tầm, biên soạn, xuất bản; trong đó có hình thức đố lái (đố láy) khá độc đáo. Trên cơ sở thống kê văn bản những câu đố lái, bài viết phân tích hình thức đố của loại hình này. Sự xuất hiện loại hình đố lái thể hiện tính linh hoạt của người Việt gắn với môi trường sống, phản ánh tính giải trí trong cộng đồng, cũng là nghệ thuật sử dụng ngôn từ, góp phần làm đa dạng sắc thái di sản văn hóa tộc người.
Không chỉ là một thành tố quan trọng trong cấu trúc văn hóa Ca Dong, kho tàng truyện cổ Ca Dong còn lưu giữ một cách chân thực, sinh động nhiều phương diện trong đời sống văn hóa của tộc người này. Bài viết tiếp cận các tác phẩm truyện cổ Ca Dong từ góc độ văn hóa để chỉ ra các giá trị văn hóa truyền thống của người Ca Dong được lưu giữ trong những tác phẩm truyện kể dân gian, qua đó bước đầu tìm hiểu tiềm năng của truyện cổ Ca Dong trong việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa Ca Dong.
TỪ DANH TƯỚNG ĐẾN PHÚC THẦN: NGUYỄN TRUNG TRỰC TRONG TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN VÙNG TÂY NAM BỘ
Dân tộc Việt Nam nói chung và vùng Tây Nam Bộ nói riêng có truyền thống yêu nước nồng nàn và tinh thần chống ngoại xâm anh dũng. Trong lịch sử kháng chiến chống Pháp từ cuối thế kỷ XIX, Nguyễn Trung Trực (1838 - 1868) với tinh thần quật khởi đã đứng lên lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa, quyết tâm bảo vệ từng tấc đất quê hương. Ông đã trở thành biểu tượng của tinh thần quả cảm của dân tộc Việt Nam với câu nói đã đi vào sử sách: “Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam mới hết người Nam đánh Tây”. Nguyễn Trung Trực không chỉ được xem là anh hùng dân tộc mà còn là một vị phúc thần theo tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Bài viết tập trung nghiên cứu sự thiêng hóa một nhân vật lịch sử được ngưỡng mộ và tôn thần thông qua phương pháp điền dã, trên cơ sở tổng hợp và phân tích các bảng hỏi để làm nổi bật hình tượng Nguyễn Trung Trực với quan niệm “Sinh vi tướng, tử vi thần” trong tâm thức của cư dân vùng Tây Nam Bộ.
RỪNG TRONG PHONG TỤC TẬP QUÁN CỦA NGƯỜI GIARAI Ở GIA LAI TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI
Nói đến người Giarai, là nói đến những câu truyện sử thi (Hri) đầy chất huyền thoại như: Xinh Nhã, HơBia ĐơRang,… cùng tiếng cồng chiêng mang âm hưởng núi rừng cao nguyên hùng vĩ, gắn liền với những ngôi nhà sàn dài, nhà rông độc đáo và những lễ hội dân gian đặc sắc. Đặc biệt, không thể không nói đến vai trò của rừng trong đời sống của họ. Trong không gian sống của người Giarai rừng giữ một vị trí quan trọng không thể thiếu. Tuy nhiên trong bối cảnh hiện nay, với sự phát triển của kinh kế thị trường cùng việc ứng dụng khoa học kỹ thuật hiện đại trong đời sống đã và đang làm cạn kiệt dần nguồn tài nguyên rừng, làm biến đổi môi trường, điều kiện sống. Vì vậy bảo vệ rừng đang là mối quan tâm rất lớn không chỉ đối với mỗi người Giarai mà còn là của chung các dân tộc cả nước. Nghiên cứu về rừng trong đời sống văn hóa của người Giarai là vấn đề cần thiết nhằm làm rõ tri thức bản địa của tộc người Giarai đồng thời đóng góp những khía cạnh tri thức khoa học về tầm quan trọng của rừng trong đời sống phong tục, tập quán của cư dân nơi đây.
VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT TRÌNH DIỄN DÂN GIAN (Qua tìm hiểu sự tương đồng và khác biệt của diễn xướng Bóng Rỗi với các loại hình nghệ thuật tương đồng khác trong bối cảnh bảo tồn và phát triển nghệ thuật trình diễn dân
Bài viết thảo luận về vai trò quan trọng của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật biểu diễn dân gian ở Nam Bộ, đặc biệt tập trung vào diễn xướng Bóng Rỗi. Cộng đồng đóng vai trò trung tâm trong việc truyền lại các bản sắc văn hóa qua nhiều thế hệ, thường là trong bối cảnh gia đình hoặc nghi lễ địa phương. Diễn xướng Bóng Rỗi nổi bật với mối liên hệ sâu sắc giữa các truyền thống về tâm linh và tín ngưỡng, từ đó việc bảo tồn chịu ảnh hưởng phức tạp hơn so với các loại hình nghệ thuật khác như Cải lương hay Đờn ca tài tử, vốn phổ biến và dễ tiếp cận hơn. Việc bảo tồn diễn xướng Bóng Rỗi đòi hỏi phải duy trì tính toàn vẹn về mặt bản sắc văn hóa và tâm linh, cũng như các không gian linh thiêng nơi diễn xướng Bóng Rỗi được biểu diễn. Điều này đồng thời tạo ra những thách thức trong việc duy trì và phát triển loại hình diễn xướng Bóng Rỗi hiện nay.
“TĂNG CƯỜNG NGHI LỄ” TRONG LỄ HỘI NGHINH ÔNG QUAN ĐẾ THÀNH PHỐ PHAN THIẾT VÀ TRIỂN VỌNG ĐÓNG GÓP CỦA NGUỒN LỰC VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TỈNH BÌNH THUẬN
Bình Thuận được biết đến với danh hiệu địa phương phát triển du lịch biển (Mũi Né, La Gi, Phú Quý...) và đồi cát vàng (Mũi Né - Phan Thiết), được đông đảo du khách trong và ngoài nước lựa chọn. Tuy nhiên, cùng với sự đầu tư và phát triển mạnh mẽ ngành du lịch khai thác yếu tố biển của các địa phương khác như: Nha Trang, Quy Nhơn, Bà Rịa - Vũng Tàu, Phú Quốc hay Hạ Long thì danh tiếng của du lịch Bình Thuận phần nào đó đã trở nên cũ kỹ, bão hòa. Có nhiều nguyên nhân dẫn tới tình trạng này, trong đó có yếu tố chưa khai thác triệt để vai trò văn hóa và tri thức bản địa trong phát triển du lịch. Bài viết này vận dụng lý luận nghi lễ và tăng cường nghi lễ trong nghiên cứu trường hợp lễ hội Nghinh Ông Quan Đế của cộng đồng người Hoa thành phố Phan Thiết để hướng tới mục tiêu bổ sung, hoàn thiện thương hiệu văn hóa du lịch tỉnh Bình Thuận thời kỳ hiện nay. Nghiên cứu này đề xuất khẩu hiệu du lịch Biển trời bình yên, lòng dân thuận ý, trong đó thể hiện cả hai nguồn lực quan trọng của Bình Thuận: “biển trời bình yên” phản ánh nguồn lực tự nhiên - sinh thái, trong khi “lòng dân thuận ý” phản ánh nhu cầu nhận diện và phát huy giá trị văn hóa và tri thức bản địa các cộng đồng Bình Thuận trong phát triển du lịch. Khẩu hiệu này có thể nói tắt thành “Bình an, Thuận ý”.
BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN ÂM NHẠC XTIÊNG TỪ GÓC NHÌN LÝ THUYẾT
Bắt đầu từ nhận thức các lý thuyết về bảo tồn, phát huy văn hóa âm nhạc trên thế giới cũng như từ những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, bài viết soi rọi công tác bảo tồn, phát triển âm nhạc Xtiêng ở Bình Phước hiện nay. Hy vọng sẽ giúp ích cho việc hình thành quan điểm nghiên cứu, hệ thống lý thuyết và đưa ra những giải pháp bảo tồn cũng như phát huy âm nhạc cổ truyền các dân tộc ít người nói chung và âm nhạc Xtiêng ở Bình Phước nói riêng.
LỄ ĂN TRÂU NÊN DUY TRÌ HAY LOẠI BỎ? (Qua khảo sát lễ ăn trâu của người Ca dong ở huyện Sơn Tây, Quảng Ngãi)
Lâu nay, có một số người viết về lễ ăn trâu của các tộc người ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên, nhưng hầu như ít khi đặt vấn đề nên duy trì hay loại bỏ, vì liên quan đến nhiều vấn đề nhạy cảm khác nhau. Bài viết đặt lại vấn đề này qua khảo sát về lễ ăn trâu của người Ca dong ở huyện Sơn Tây, tỉnh Quảng Ngãi, là lễ hội lớn nhất trong năm của tộc người trên miền sơn cước này, chứa đựng nhiều giá trị văn hóa tộc người, nhưng cũng có nhiều vấn đề đặt ra trong đời sống xã hội đương đại. Nội dung trình bày bao gồm: Mục đích, diễn trình lễ ăn trâu của người Ca dong và một vài vấn đề đặt ra.
LỄ CÚNG CẦU MƯA (TAJEO PLINH ME) Ở PLÂY GÒ ÔN, XÃ BA THÀNH, HUYỆN BA TƠ
Cầu mưa là một lễ thức gắn với sản xuất nông nghiệp phổ biến ở hầu hết các tộc người Tây Nguyên và miền Tây các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ, trong đó có dân tộc Hrê. Đồng bào Hrê tin rằng hạn hán là do thần trừng phạt con người vì họ đã có một hành động nào đó xúc phạm đến thần linh. Vì thế, để có mưa thì phải làm lễ cúng cầu xin các vị thần xóa tội và cho xuống những cơn mưa. Người Hrê khá thuần thục trong canh tác lúa nước và đã có một số công trình thủy lợi như đập bổi, mương dẫn nước. Vì vậy, trong các lễ thức cầu mùa người ta cũng cầu xin các thần linh giữ cho các công trình thủy lợi khỏi bị hư hại vì mưa lũ. Trong hệ thống thần linh của người Hrê, vị thần chịu tính nhiệm làm ra mưa chính là thần tối cao Yhoắc, có hai vị thần phù trợ là Voray (gió mưa) và Pychuy (sấm sét). Tuy nhiên, thần mưa - sấm sét cũng là một kẻ mang tính khí con người, có khi ông ta làm mưa theo lệnh đấng tối cao, nhưng có khi lại làm ra mưa theo cảm hứng của riêng mình. Tin như thế nên nếu khi cúng cầu mưa không hiệu quả, đồng bào lại có những nghi thức chọc giận thần mưa - sấm sét và tin rằng vì bị chọc giận nên thần sẽ “giáng” cho trần thế một cơn mưa (vì mưa, đối với con người cũng có thể là một tai họa), vô tình giúp con người giải được hạn hán.
PHÁC ĐỒ GIAO THƯƠNG XUÔI - NGƯỢC Ở QUẢNG NGÃI VÀ NHỮNG BÀI HỌC
Giao thương xuôi - ngược hay buôn bán giữa đồng bào Kinh ở miền xuôi và đồng bào các dân tộc thiểu số ở miền núi diễn ra từ rất lâu đời trong lịch sử, nhưng nó có lộ trình cụ thể thế nào, nó giữ vai trò gì trong cuộc sinh tồn của các dân tộc, phái sinh hệ quả gì và bài học gì cho ngày nay là những điều cần làm sáng tỏ.
BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TRÌNH DIỄN CHIÊNG BA CỦA NGƯỜI HRÊ Ở HUYỆN BA TƠ
Dân tộc Hrê tỉnh Quảng Ngãi sinh sống tập trung ở ba huyện miền núi Ba Tơ, Minh Long và Sơn Hà. Người Hrê là tộc người bản địa sinh sống lâu đời ở miền Tây Quảng Ngãi, là tộc người bảo tồn được nhiều giá trị văn hóa truyền thống mang đậm bản sắc. Trong quá trình phát triển, bên cạnh nét văn hóa chung với các dân tộc anh em ở miền tây Quảng Ngãi, người Hrê vẫn bảo lưu được vốn văn hóa cổ truyền giàu bản sắc của dân tộc mình như: lễ hội cầu mưa, lễ hội ăn trâu, vốn dân ca dân vũ, hát ca lêu, ca choi, nghề dệt thổ cẩm truyền thống,... Đặc biệt là nghệ thuật trình diễn chiêng ba, mang nét đặc trưng văn hóa của cộng đồng người Hrê ở huyện Ba Tơ.
TỪ HIỆN TƯỢNG “TRỐNG ĐÔI, CỒNG BA, CHIÊNG NĂM” NGHĨ VỀ SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA CỦA ĐỒNG BÀO CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ VÙNG NÚI TỈNH PHÚ YÊN VÀ NAM TRUNG BỘ
Nghệ thuật biểu diễn “Trống đôi, cồng ba, chiêng năm” là sản phẩm nghệ thuật dân gian/ văn hóa dân gian độc đáo của người dân miền núi ở xã Xuân Lãnh, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên. Bài tham luận này nhằm giới thiệu về hiện tượng nghệ thuật dân gian có sự hợp tác, gắn kết chung các đồng bào Chăm, Bahnar, Êđê và quá trình giao lưu, tiếp biến về văn hóa của họ. Từ đó hướng đến một số giải pháp phát triển đời sống văn hóa văn nghệ của đồng bào các dân tộc thiểu số ở vùng núi Phú Yên nói riêng và khu vực Nam Trung Bộ nói chung.
DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ DÂN TỘC MIỀN NÚI QUẢNG NGÃI - TIẾP CẬN TỪ VIỆC BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY
Quảng Ngãi là địa phương có nhiều cư dân sinh sống qua các thời kỳ, trong đó có các dân tộc thiểu số ở miền núi, tạo nên sự đa dạng về văn hóa tộc người. Di sản văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số miền núi được địa phương quan tâm nghiên cứu và quảng bá trong thời gian qua. Trong bối cảnh đời sống xã hội có nhiều biến chuyển, những giá trị di sản của các dân tộc thiểu số miền núi sẽ phát huy thế nào cho hiệu quả, đem lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng và góp phần trong bảo tồn văn hóa dân tộc. Nội dung bài viết gợi mở một số giải pháp để phát huy di sản văn hóa phi vật thể của các dân tộc thiểu số miền núi Quảng Ngãi hiện nay.
DI SẢN THẦN THOẠI, NGỤ NGÔN CÁC DÂN TỘC MIỀN NÚI NAM TRUNG BỘ VÀ QUẢNG NGÃI VỚI ĐẶC TRƯNG VĂN HÓA TỘC NGƯỜI
Bài viết nhằm truyền tải những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống thông qua việc giới thiệu về hai thể loại Thần thoại và Ngụ ngôn trong kho tàng văn học dân gian các dân tộc miền núi Nam Trung Bộ và xứ Quảng tới các độc giả hôm nay. Thần thoại và Ngụ ngôn các dân tộc miền núi Nam Trung Bộ và xứ Quảng với góc nhìn văn hóa tộc người, phản ánh giá trị văn học, văn hóa và tư duy nghệ thuật của các dân tộc bản địa nơi đây. Đây là hai thể loại mang đặc trưng dân tộc, đặc trưng vùng miền khá rõ nét. Hy vọng với sự liên kết giới thiệu và lan tỏa kho tàng văn học - văn hóa dân gian các khu vực miền núi, đồng bằng và ven biển, Nam Trung Bộ và Quảng Ngãi sẽ trở thành một địa điểm du lịch văn hóa và lịch sử hấp dẫn của miền Trung và cả nước.
VĂN HÓA DÂN GIAN VÀ DU LỊCH ĐƯƠNG ĐẠI: TIẾP CẬN TỪ GÓC ĐỘ CỘNG ĐỒNG ĐỊA PHƯƠNG VÀ KHÁCH DU LỊCH
Trong xu thế của du lịch đương đại, các vấn đề thường bắt nguồn từ hai yếu tố: cộng đồng địa phương và khách du lịch. Xây dựng chiến lược du lịch cộng đồng một cách hiệu quả và bền vững cũng cần nhìn nhận từ hai góc độ này: sự tác động của du lịch đối với cộng đồng địa phương; khách du lịch - nhu cầu, các xu hướng của khách du lịch và nghiên cứu khách du lịch.
TỪ CÂY CỘT LỄ TRƯNG BÀY TẠI BẢO TÀNG DÂN TỘC HỌC VIỆT NAM, NGHĨ VỀ VIỆC BẢO TỒN, LÀM GIÀU VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ TRI THỨC DÂN GIAN TRONG SÁNG TẠO NGHỆ THUẬT CỦA NGƯỜI CO
Trong các dân tộc thiểu số ở nước ta, người Co có một kho tàng văn hóa dân gian phong phú và đặc sắc. Một trong số đó phải kể đến tri thức trong sáng tạo nghệ thuật của tộc người này mà kết tinh tập trung và điển hình nhất là cây cột lễ (cây nêu) và gu bla còn gọi là gu tròn - đồ vật thờ cúng và trang trí trong ngày hội, được coi là tuyệt tác nghệ thuật chạm khắc và trang trí, là niềm tự hào của cộng đồng người Co. Giá trị nghệ thuật chạm khắc và trang trí thể hiện tập trung và rõ nét nhất ở cây cột lễ, gu bla và nhiều tác phẩm nghệ thuật khác phản ánh sự khéo léo, bàn tay tài hoa, đầu óc thẩm mỹ tinh tế, đầy sáng tạo của nghệ nhân người Co, cần thiết có những giải pháp để bảo tồn, làm giàu và phát huy trong bối cảnh hội nhập toàn diện hiện nay.
BEÂN KOL SÔP (បុណ្យលើកសព) - LỄ TANG CỦA NGƯỜI KHMER Ở SÓC TRĂNG
Cũng như các dân tộc sống cộng cư ở vùng đất mới, người Khmer vẫn giữ những phong tục tập quán lâu đời như để tu báo hiếu, hỏa táng người mất... Vòng đời của người Khmer bắt đầu từ khi là đứa trẻ được sinh ra, được cha mẹ nuôi nấng trưởng thành, rồi thành gia lập thất, cất nhà ra riêng… cho đến khi già yếu rồi về hầu Phật Tổ. Song hành với mỗi chặng đường ấy là các nghi lễ liên quan. Người mất sẽ được con cháu họ hàng mời các nhà sư và các vị Achar đến tiến hành tổ chức tang lễ. Theo thời gian, sự ảnh hưởng qua lại giữa văn hóa các dân tộc cũng như việc thích nghi với môi trường sống đã làm cho tang lễ truyền thống có những biến đổi ít nhiều. Từ thực tế điền dã, chúng tôi khảo sát và ghi nhận lại những biểu hiện đó trong bài viết dưới đây.
NGHỆ NHÂN MÚA RỐI NƯỚC NGUYÊN XÁ XƯA VÀ NAY
Bài viết nghiên cứu về nghệ nhân múa rối nước ở xã Nguyên Xá, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình xưa và nay, bàn về nguồn gốc xuất thân, quá trình học nghề, công việc của nghệ nhân và việc nghệ nhân bảo lưu, phát triển nghệ thuật múa rối nước. Nghệ nhân múa rối nước Nguyên Xá vừa tài hoa, có chất nghệ sĩ, đam mê với nghệ thuật truyền thống của quê hương, vừa chăm chỉ, khỏe mạnh, tháo vát, nhanh nhạy nhưng cũng là những người phải chịu nhiều khó khăn để bám nghề. Họ chính là chủ nhân của việc gìn giữ, bảo lưu, phát triển nghệ thuật múa rối nước truyền thống Nguyên Xá cho mãi muôn đời sau.
NHÌN NHẬN LỄ HỘI CHỌI TRÂU TRUYỀN THỐNG ĐỒ SƠN VÀ HẢI LỰU
Ở miền Bắc nước ta có nhiều hội chọi trâu như: hội chọi trâu Bạch Lưu Hạ (huyện Hải Lựu - Vĩnh Phúc), chọi trâu Phù Ninh (huyện Phù Ninh - Phú Thọ), chọi trâu Đồ Sơn (thành phố Hải Phòng), chọi trâu Hàm Yên (tỉnh Tuyên Quang), Yên Bình, Lục Yên (tỉnh Yên Bái)... Tuy nhiên, cho đến nay chỉ có hai lễ hội chọi trâu được các nhà nghiên cứu văn hóa coi là lễ hội dân gian truyền thống là: lễ hội chọi trâu xã Hải Lựu (tỉnh Vĩnh Phúc) và chọi trâu quận Đồ Sơn (Hải Phòng). Trong đó, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng) chính là lễ hội truyền thống đặc sắc nhất (được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013). Bài viết này sẽ phân tích giá trị văn hóa, truyền thống của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn trong tương quan so sánh với lễ hội chọi trâu thôn Bạch Lưu, xã Hải Lựu, huyện Sông Lô (Vĩnh Phúc). Do dung lượng có hạn, bài viết chỉ tìm hiểu, giới thiệu chủ yếu phần nghi lễ của lễ hội, không đề cập đến các trò chơi hay văn nghệ dân gian trong các lễ hội này.
LỄ HỘI PHỦ QUẢNG CUNG TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA XÃ YÊN ĐỒNG
Lễ hội phủ Quảng Cung là một trong các lễ hội tiêu biểu thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, cùng với các lễ hội phủ Dầy, phủ Tây Mỗ. Như nhiều lễ hội truyền thống của dân tộc, lễ hội phủ Quảng Cung cũng thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng của người dân Yên Đồng nói riêng, các con nhang đệ tử của tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung. Sau một thời gian bị gián đoạn, lễ hội phủ Quảng Cung đã được khôi phục với một số thay đổi trong cả cách thức tổ chức và nội dung.
VĂN HOÁ THÁI THAN UYÊN - LAI CHÂU SỰ GIAO THOA GIỮA HAI NGÀNH THÁI ĐEN - THÁI TRẮNG
Than Uyên là một huyện miền núi phía bắc thuộc tỉnh Lai Châu, toàn huyện có 10 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó có bốn dân tộc thiểu số cư trú thành cộng đồng gồm: Dao, Hmông, Thái và Khơmú. Dân tộc Thái chiếm 70% dân số toàn huyện, là dân tộc có nền văn hoá phát triển, đậm đà bản sắc, giàu tính nhân văn. Người Thái ở huyện Than Uyên được chia thành hai ngành: Thái Đen và Thái Trắng. Mỗi nhóm Thái có nhiều điểm khác biệt về văn hoá, như văn hóa trang phục, tục thờ cúng, lễ tết, ma chay,... song sự khác biệt không lớn lắm, bởi nó là sự cộng hưởng văn hoá giữa hai ngành Thái Đen và Thái Trắng, là sự giao thoa văn hoá giữa các dân tộc anh em. Chính sự cộng hưởng, giao thoa ấy đã tạo nên một vẻ riêng của người Thái ở huyện Than Uyên so với người Thái các địa phương khác.
TRANG TRÍ HOA VĂN TRÊN KHĂN ĐỘI ĐẦU CỦA NGƯỜI NÙNG PHÀN SLÌNH
Nùng Phàn Slình là một nhóm địa phương của người Nùng. Tộc người này đã di cư từ Quảng Tây (Trung Quốc) vào Việt Nam cách ngày nay gần 300 năm, từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX có một bộ phận người Nùng Phàn Slình đã di cư vào Tây Nguyên làm kinh tế mới. Sống tại Tây Nguyên, bên cạnh những yếu tố văn hóa mới tiếp thu được trong quá trình tiếp xúc với các tộc người khác, người Nùng Phàn Slình vẫn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa truyền thống, một trong số đó là văn hóa thổ cẩm. Thổ cẩm của người Nùng Phàn Slình rất đa dạng, thổ cẩm trên áo, khăn, túi xách và thắt lưng… Những hình tượng trên thổ cẩm đã phần nào phản ánh đời sống sinh hoạt, thế giới tự nhiên như: hoa hồi, trám trắng, hoa… Văn hóa thổ cẩm của người Nùng Phàn Slình thể hiện trình độ sáng tạo, tính biểu tượng và đời sống sinh hoạt của tộc người này.
VĂN HÓA CỦA NGƯỜI DAO Ở MẪU SƠN, LẠNG SƠN VỚI VIỆC BẢO TỒN VÀ KHAI THÁC CÁC GIÁ TRỊ
Người Dao ở Mẫu Sơn xưa nay nổi tiếng được biết đến bởi những nét văn hóa độc đáo và đặc sắc: cảnh quan, không gian sinh sống, trang phục, ẩm thực truyền thống, văn nghệ dân gian, tập quán canh tác, tín ngưỡng,… Việc khai thác các giá trị văn hóa của người Dao ở Mẫu Sơn, Lạng Sơn sẽ góp phần phát triển du lịch bền vững, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống của dân tộc.
TRUYỆN CƯỜI DÂN GIAN NGƯỜI VIỆT: CÒN LẮM KHOẢNG TRẮNG
So với các thể loại văn học dân gian khác, truyện cười dân gian người Việt được sưu tầm muộn hơn. Đến nay, việc nghiên cứu cũng đã đang được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, tìm hiểu nhưng cũng còn nhiều khoảng trắng. Bài viết điểm qua năm vấn đề liên quan đến thể loại truyện cười dân gian người Việt mà chúng ta mới nhận diện như vấn đề nhân vật, vấn đề kết cấu, vấn đề motif, vấn đề không - thời gian và vấn đề thủ pháp gây cười. Từ những điểm nhãn này, bài viết cho thấy đây là hướng nghiên cứu có triển vọng mà bài viết này mới chỉ dừng lại ở việc đặt vấn đề.
BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI DAO XÓM SƯNG (XÃ CAO SƠN, HUYỆN ĐÀ BẮC, TỈNH HÒA BÌNH)
Xóm Sưng là bản thuần người Dao Tiền ở xã Cao Sơn, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình. Bản nằm trong một thung lũng hai bên là núi cao, có 78 hộ sinh sống. Đến nay, bản còn bảo tồn khá nguyên vẹn tài nguyên di sản văn hóa, cả di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể trong không gian cảnh quan thiên nhiên hoang sơ tĩnh mịch. Từ năm 1997, bản Dao đã biết tổ chức các hoạt động du lịch cộng đồng, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm, góp phần phát triển kinh tế, xã hội ở địa phương. Đây là điểm du lịch cộng đồng hoạt động có hiệu quả đang được huyện Đà Bắc và tỉnh Hòa Bình đúc rút kinh nghiệm, nhân rộng ra các làng bản trong tỉnh.
BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA DÂN GIAN - NHÌN TỪ MỘT LÀNG BIỂN
Làng biển Nhượng Bạn (xã Cẩm Nhượng, huyện Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh), một làng cổ hội tụ cả biển, đảo, núi, sông, có một kho tàng văn hóa dân gian đặc sắc. Kho tàng văn hóa dân gian đó bao gồm: kiến trúc nhà cửa, đình, chùa, đền, miếu, truyện kể, ca dao, hò, vè, tục ngữ, lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công, ẩm thực dân gian… được hình thành từ lâu đời và là niềm tự hào của cư dân nơi đây. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, kho tàng văn hóa dân gian đó đang có xu hướng mai một, một số đã biến mất. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của làng biển này đang là vấn đề đặt ra có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay, nhất là khi Nhà nước đang triển khai đầu tư cho sự phát triển của địa phương. Việc bảo tồn không chỉ lưu giữ lại các loại hình di sản văn hóa dân gian, làm cho di sản sống trong đời sống của cộng đồng, phục hồi một số loại hình di sản đã bị mai một và khai thác, phát huy các giá trị di sản phục vụ phát triển du lịch ở địa phương là hướng đi phù hợp hiện nay.
LỄ CÚNG VÍA TRÂU CỦA NGƯỜI THÁI TRẮNG XÃ NGỌC CHIẾN, HUYỆN MƯỜNG LA, TỈNH SƠN LA
Người Thái Trắng xã Ngọc Chiến (huyện Mường La, tỉnh Sơn La) là một trong những nhóm tộc người có mặt sớm tại vùng Mường La xưa. Bên cạnh những nét văn hóa truyền thống giống với các nhóm Thái, người Thái Trắng ở xã Ngọc Chiến có những nét văn hóa riêng đến nay vẫn duy trì và đang được bảo tồn, gắn với hoạt động du lịch góp phần đem lại sinh kế bền vững cho người dân tại địa phương. Một trong những nghi lễ được người dân nơi đây coi trọng chính là nghi lễ cúng vía trâu. Trong quan niệm truyền thống của cư dân nông nghiệp, “con trâu là đầu cơ nghiệp”, vì vậy, nghi lễ này được thực hiện nhằm thể hiện sự yêu mến, biết ơn của người dân đối với vật nuôi đã có đóng góp và gắn bó với đời sống của mình, đồng thời cho thấy dấu ấn và ảnh hưởng sâu sắc của văn hóa nông nghiệp đối với người dân tại địa phương.
HUYỀN THOẠI SÔNG GÂM Hay là truyền thuyết về núi Đổ cùng Gâm giang thạch ngư thần và Mộc mã Bắc Mê lâm
Bên dòng sông Gâm huyền thoại chảy trên địa bàn huyện Bắc Mê (Hà Giang), ở khu vực núi Đổ (xã Lạc Nông) có hình ảnh về “Gâm giang thạch ngư thần” (Cá đá thần trên dòng sông Gâm) và “Mộc mã Bắc Mê lâm” (Con ngựa gỗ trên rừng Bắc Mê). Cả ba thực thể này đang hiện hữu trên thực địa từ bao đời. Trên cơ sở đó, chúng tôi đã hình thành câu chuyện về “Huyền thoại sông Gâm” mà nội dung có liên quan tới các địa danh và di vật đặc trưng đó. Nội dung phản ánh huyền thoại về dòng sông được viết từ trong cuộc sống đương đại. Nó sẽ trở thành câu chuyện được đưa vào trong các chương trình du lịch; trở thành “linh hồn” của sản phẩm du lịch mang tên “Huyền thoại sông Gâm” đã và đang được xúc tiến, triển khai trên địa bàn lưu vực sông Gâm chảy qua ba tỉnh Cao Bằng - Hà Giang - Tuyên Quang hiện nay.
LỄ HỘI ĐỔ GIÀN AN THÁI: NHỮNG “LƯU DẤU” VÀ HƯỚNG KHÔI PHỤC
Lễ hội Đổ giàn An Thái (còn gọi là Lễ hội tranh heo, lễ hội xô cỗ…) ở thị tứ An Thái, xã Nhơn Phúc, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định đã tạm dừng đến nay trên 70 năm. Đây là một lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ Thiên Hậu thánh mẫu của cộng đồng người Hoa và truyền thống thượng võ của người dân Việt ở đây. Sự ra đời, tồn tại của lễ hội được “lưu dấu” tinh thần trong ca dao, sử sách, trong sáng tác văn học và trong ký ức của người dân. Bài viết làm rõ những lý do mà lễ hội không được tổ chức trong hơn 70 năm qua và nêu những hướng để khôi phục nhằm lưu giữ một lễ hội dân gian đặc sắc của vùng đất võ Bình Định trong bối cảnh phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội và du lịch của địa phương.