Tạp chí Nghiên cứu Văn học

VỊ THẾ CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM TRONG TIẾN TRÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX

2026-04-01T05:34:00+07:00

Bài viết phân tích các vấn đề tư tưởng chính trị - đạo đức, văn hóa và văn học trong sáng tác của Nguyễn Bỉnh Khiêm khi đặt trong dòng chảy văn học sử trung đại, đồng
thời kết hợp nghiên cứu ảnh hưởng chi phối của các yếu tố địa văn hóa và thời đại trong đó tác giả sống và sáng tác.
Từ khóa: thơ triết lí, sấm kí, thơ thế sự, đồng tiền, các yếu tố Nho - Phật - Đạo.

THƠ TRIẾT LÍ VÀ THƠ THẾ SỰ CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM TỪ TẦM NHÌN HIỆN ĐẠI

2026-04-01T06:55:36+07:00

Bài viết đi sâu nghiên cứu thơ triết lí, thơ thế sự của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491- 1585). Thơ triết lí của Nguyễn Bỉnh Khiêm được nghiên cứu một cách hệ thống từ cơ sở triết
học (tư tưởng triết học trong Kinh Dịch, Đạo đức kinh và triết lí dân gian) đến các chủ đề triết lí (triết lí tự nhiên và triết lí xã hội). Thơ thế sự của Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng được nghiên cứu một cách hệ thống từ tiền đề lịch sử, xã hội đến nội dung thơ thế sự, qua đó làm nổi bật hai nội dung lớn, mỗi nội dung nằm ở từng bộ phận thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm: hiện thực đời sống xã hội loạn lạc, cuộc sống cơ cực, đau khổ của người dân vì chiến tranh, vì tệ nạn quan lại trong Bạch Vân am thi tập; mối quan hệ xã hội và hiện thực, “thói đời” trong Bạch Vân quốc ngữ thi tập). Từ tầm nhìn hiện đại, bài viết phân tích thơ triết lí, thơ thế sự của Nguyễn Bỉnh Khiêm từ sự tiếp cận xưa và nay, Việt Nam và thế giới, từ đó khẳng định Nguyễn Bỉnh Khiêm thuộc số danh nhân, tầm cỡ vĩ nhân, là “người xưa của ta nay”, dân tộc mà nhân loại.

TƯ TƯỞNG NGUYỄN BỈNH KHIÊM QUA BÀI THƠ NÔM SỐ 79

2026-04-01T05:52:58+07:00

Bài viết phân tích nội dung và thi pháp của bài thơ Nôm số 79 (SGK Ngữ văn phổ thông Chương trình 2006 đặt nhan đề là Nhàn) của Nguyễn Bỉnh Khiêm để tìm hiểu, lí giải
các thông điệp nghệ thuật, tư tưởng của tác giả sau mỗi từ ngữ và cả bài thơ. Bài viết cho thấy tư tưởng ẩn dật, thi pháp nói ngược, quan niệm về khôn, dại và quan điểm sống hòa hợp với thế giới tự nhiên của nhà thơ. Bài viết cũng khẳng định qua tác phẩm này, Nguyễn Bỉnh Khiêm muốn đi tìm giải pháp yên bình cho xã hội và thời đại mình, kêu gọi con người hãy quay về với thiên nhiên, sống hài hòa, tránh xa việc tranh giành danh lợi - điều sẽ dẫn tới chiến tranh,
đói nghèo, vô đạo.
Từ khóa: Nguyễn Bỉnh Khiêm, thơ Nôm bài 79, tư tưởng ẩn dật, thi pháp nói ngược, giải pháp hòa bình.

CẢM HỨNG - BÀI THƠ ĐẶC BIỆT CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM

2026-04-01T05:59:04+07:00

Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà thơ lớn thế kỉ XVI, đồng thời là nhà thơ lớn trong
văn học trung đại Việt Nam với số lượng thơ lên đến hàng nghìn bài. Bản thân tác giả tự nhận
mình là người mê thơ, nghiện thơ. Thơ ca Nguyễn Bỉnh Khiêm về thể thức cơ bản là thơ
Đường luật, trong đó, thơ thất ngôn bát cú chiếm tỉ lệ lớn. Tuy nhiên, ông cũng có một số bài
thơ dài, đều được viết bằng thể ngũ ngôn trường thiên, tiêu biểu nhất là bài Cảm hứng lên đến
266 câu. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi tập trung bóc tách các lớp văn bản của thi
phẩm trên để minh định vị thế đặc thù của nó trong hệ thống sáng tác của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Thông qua việc khảo sát thi pháp phu diễn và bút pháp tả thực đặc sắc, chúng tôi đặt thi phẩm
trong thế đối sánh với mảng thơ ngũ ngôn trường thiên để làm sáng tỏ diện mạo Nguyễn Bỉnh
Khiêm như một nhà thơ hiện thực tiêu biểu.
Từ khóa: Cảm hứng, hiện thực, thi dĩ ngôn chí, thi sử.

BẠCH VÂN AM THI TẬP TỰ VÀ TƯ TƯỞNG THI HỌC CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM

2026-04-01T05:51:20+07:00

Bài viết trình bày kết quả khảo đính, dịch thuật văn bản Bạch Vân am thi tập tự của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bài viết cũng tiến hành đọc sâu và đọc liên văn bản bài tựa, từ đó
bàn về tư tưởng thi học của ông. Bài viết chỉ ra ba quan niệm cơ bản trong tư tưởng thi học của Nguyễn Bỉnh Khiêm được trình bày trong bài Bạch Vân am thi tập tự và các tư liệu hữu quan, bao gồm: thuyết “thi ngôn chí”, thuyết “cảm vật” và mục đích sáng tác thơ. Ba quan niệm này có liên quan chặt chẽ đến nhau và có tác động qua lại với thực tiễn sáng tác thơ của ông. Từ đó, bài viết cũng đưa ra gợi ý về cách tiếp cận sáng tác thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm nói riêng và sáng tác thơ trung đại Việt Nam nói chung.
Từ khóa: Bạch Vân am thi tập tự, Nguyễn Bỉnh Khiêm, văn bản, tư tưởng thi học, thơ trung đại Việt Nam.

Dịch thuật và quảng bá văn học

2026-03-22T11:28:08+07:00

Có thể nói về vấn đề quảng bá văn học Việt Nam ra thế giới từ nhiều góc độ, nhưng bài viết này tập trung vào phương diện dịch thuật và chủ yếu xem xét thực tiễn việc dịch văn học từ tiếng Việt ra tiếng Anh. Bài viết tiếp cận dịch thuật như một trong những chiến lược cơ bản của quá trình xây dựng quốc gia.

chính sách dịch thuật, ngoại giao văn hóa, Hữu Ngọc, nhóm dịch, “với tinh thần khiêm tốn và hào phóng”.

NGUYỄN HUY THIỆP: THIÊN NHIÊN NHƯ BIỂU TƯỢNG VÀ NGUYÊN TẮC TÂM LINH (MỘT KHÍA CẠNH CỦA MÃ VĂN HÓA VIỆT)

2026-04-01T06:45:19+07:00

Theo lối tiếp cận kí hiệu học văn hóa, tác giả nghiên cứu những hình ảnh thiên nhiên trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp, xem xét chúng như các biểu tượng biểu đạt mã
văn hoá cộng đồng và phong cách của nhà văn. Các biểu tượng như các đơn vị “ngôn ngữ”, còn nguyên tắc tâm linh như là “ngữ pháp” liên kết chúng, tạo nên diễn ngôn huyền thoại. Các biểu tượng thiên nhiên tiêu biểu được phân tích là hoa, sông, rừng, các thiên tượng, nông thôn. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra nội dung thông điệp triết học tự nhiên của nhà văn và cộng đồng dân tộc Việt. Ngoài ra, bài viết cũng giới thiệu cách hiểu các phạm trù lí luận của kí hiệu học văn hóa như hình ảnh (kí hiệu), biểu tượng, mã văn hóa, diễn ngôn và cách vận dụng chúng để nghiên cứu văn bản văn học.

“A CHÂU ĐÃ BẢO TA GIỮ ĐƯỜNG NÀY CHO BỘ ĐỘI, THÌ TA GIỮ ĐƯỜNG NÀY CHO BỘ ĐỘI” (“Nhớ” và “quên” hay là sự tương tác giữa kí ức bản địa và hệ tư tưởng quốc gia)

2026-04-01T07:15:04+07:00

Bài viết nghiên cứu sự tương tác giữa kí ức bản địa và hệ tư tưởng quốc gia trong văn xuôi hiện thực xã hội chủ nghĩa viết về đề tài miền núi của một số tác giả tiêu biểu như Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Nguyễn Tuân, Ma Văn Kháng... Vấn đề được tiếp cận từ góc độ kí hiệu học văn hóa. Có hai nội dung cơ bản được bài viết làm rõ: 1) Nguyên tắc “bình cũ rượu mới”, dùng các mã văn hóa truyền thống để thể hiện ý thức hệ vô sản, là nguyên tắc tương tác giữa hệ tư tưởng quốc gia và kí ức bản địa trong ý thức sáng tạo của các nhà văn hiện thực xã hội chủ nghĩa; 2) “Bình cũ”, mã văn hóa truyền thống được kích hoạt trong văn xuôi hiện thực xã hội chủ nghĩa là sử thi, điều này được tác giả chứng minh ở ba cấp độ: tổ chức truyện kể, mô hình thế giới quan và phương thức thể hiện.

KHÍA CẠNH PHÂN TÂM HỌC CỦA HỢP ĐỀ SIÊU THỰC

2026-04-04T06:15:30+07:00

Bài dịch một phần nội dung trong Chương 3 cuốn Chủ nghĩa siêu thực (Tủ sách Bách khoa Que-sais je, Larousse, xuất bản lần đầu 1950, ấn bản lần thứ 18: 2002, trang 85-121) của tác giả Yvonne Duplessis về nội dung của hợp đề siêu thực: Khía cạnh phân tâm học.

THÂN PHẬN NGƯỜI PHỤ NỮ NHÌN TỪ MÔ TÍP TRỞ VỀ TRONG NGƯỜI Ở BẾN SÔNG CHÂU (SƯƠNG NGUYỆT MINH) VÀ HAI NGƯỜI ĐÀN BÀ XÓM TRẠI (NGUYỄN QUANG THIỀU)

2026-04-04T06:04:18+07:00

Bài viết tìm hiểu thân phận người phụ nữ nhìn từ mô típ người trở về qua truyện ngắn Người ở bến sông Châu của Sương Nguyệt Minh và Hai người đàn bà xóm Trại của Nguyễn Quang Thiều.

NGHIÊN CỨU VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC (Đọc chuyên luận Văn học Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI do Lê Thị Hương Thủy chủ biên, NXB Khoa học xã hội, 2025)

2026-03-31T18:32:47+07:00

Bài viết giới thiệu công trình nghiên cứu "Văn học Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI" do Lê Thị Hương Thủy chủ biên, NXB Khoa học xã hội, 2025.