YIEY MAO – TỪ NỮ THẦN BẢN ĐỊA ĐẾN BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA: GIẢI MÃ NGUỒN GỐC MỘT TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN KHMER

Tóm tắt

Trong đời sống văn hóa – tín ngưỡng của người Khmer Nam Bộ, Yiey Mao là một hiện tượng tín ngưỡng dân gian tiêu biểu, phản ánh quá trình dung hợp giữa tín ngưỡng bản địa, Phật giáo Nam tông và các yếu tố Ấn Độ giáo. Mặc dù được thờ phụng phổ biến tại nhiều địa phương ở Việt Nam và Campuchia, nguồn gốc và cơ chế hình thành của tín ngưỡng này vẫn còn nhiều cách diễn giải khác nhau và chưa được tiếp cận một cách hệ thống từ góc nhìn liên ngành.

Bài viết nhằm làm rõ nguồn gốc hình thành và cấu trúc biểu tượng của tín ngưỡng Yiey Mao trong bối cảnh lịch sử – xã hội và không gian văn hóa Khmer Nam Bộ. Nghiên cứu vận dụng cách tiếp cận liên ngành giữa nhân học tôn giáo và nghiên cứu văn hóa dân gian, kết hợp phân tích tư liệu thư tịch với dữ liệu điền dã. Dữ liệu thực địa được thu thập thông qua phỏng vấn bán cấu trúc 25 người cung cấp thông tin chính (achar, sư sãi Nam tông Khmer, người giữ miếu và người dân Khmer) tại An Giang, Tây Ninh và Sóc Trăng, trong thời gian điền dã từ năm 2024 đến 2025, cùng với thao tác quan sát tham dự nghi lễ và không gian thờ tự.

Kết quả nghiên cứu cho thấy Yiey Mao là sản phẩm của quá trình thiêng hóa một hình tượng nữ nhân vật lịch sử – huyền thoại, dần trở thành nữ thần bản địa bảo hộ cộng đồng. Tín ngưỡng này được cấu thành từ nhiều lớp văn hóa: truyền thuyết dân gian về người phụ nữ anh hùng; tín ngưỡng thờ người chết linh thiêng trong văn hóa Khmer; và sự dung hợp với Phật giáo Nam tông cũng như các yếu tố Ấn Độ giáo.

Qua đó, bài viết góp phần lý giải cơ chế dung hợp giữa tôn giáo chính thống và tín ngưỡng dân gian, đồng thời làm rõ cách một tín ngưỡng dân gian được tái tạo và chuyển hóa thành biểu tượng văn hóa, phản ánh bản sắc, ký ức cộng đồng và năng lực thích ứng của người Khmer trong không gian văn hóa Nam Bộ.