Ấn phẩm Từ điển học và Bách khoa thư

Từ điển thuật ngữ dùng trong nhà trường: Quá trình biên soạn và một số đặc trưng cơ bản

Quách Thị Gấm — 2026-04-07

Từ điển thuật ngữ dùng trong nhà trường là loại từ điển khá chuyên biệt vì dành riêng cho đối tượng học sinh - sinh viên, đặc biệt là học sinh, những người mới bắt đầu tiếp cận, làm quen với các thuật ngữ khoa học trong các môn học. Từ điển này là công cụ tra cứu tiện lợi và hữu ích, vì ở đó học sinh - sinh viên sẽ dễ dàng tìm hiểu được những thông tin cơ bản về các khái niệm liên quan đến môn học cụ thể mà sách giáo khoa, giáo trình đại học hoặc các tài liệu tham khảo... nói đến. Từ khối tư liệu thu thập được, bài viết tổng quan, đánh giá quá trình biên soạn từ điển thuật ngữ dùng trong nhà trường ở Việt Nam hiện nay, trên cơ sở đó làm rõ một số đặc trưng cơ bản của loại hình từ điển này.

Từ khóa: Từ điển thuật ngữ dùng trong nhà trường, học sinh - sinh viên, đặc trưng

Các loại thông tin trong cấu trúc vi mô của Từ điển song ngữ

Hoàng Thị Nhung — 2026-04-07

Bài viết tìm hiểu một số vấn đề lí thuyết về từ điển song ngữ như: nguyên lí, chức năng, loại hình và cấu trúc vi mô của từ điển song ngữ. Trên cơ sở đó, chúng tôi khảo sát các loại thông tin trong cấu trúc vi mô của từ điển song ngữ ngoại-Việt, Việt-ngoại trong ba giai đoạn: trước thế kỉ 19, cuối thế kỉ 19 - đầu thế kỉ 20, cuối thế kỉ 20 - đầu thế kỉ 21. Kết quả khảo sát cho thấy theo tiến trình lịch sử, các thông tin trong cấu trúc vi mô của từ điển song ngữ ngày càng trở nên phong phú hơn, đáp ứng đầy đủ hơn nhu cầu của người sử dụng. Xuất phát từ chức năng của từ điển song ngữ, từng thông tin trong đó như ngữ âm, ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng và cả yếu tố văn hóa, xã hội,... đều được đưa vào một cách có mục đích, giúp người dùng từ điển hiểu rõ, dùng đúng ngôn ngữ thứ hai hoặc dịch đúng từ ngôn ngữ thứ nhất sang ngôn ngữ thứ hai hay ngược lại. Thông qua bài viết, người đọc có được một cái nhìn khái quát về các loại thông tin mà một từ điển song ngữ thường có, giúp cho người biên soạn từ điển thuận lợi hơn khi biên soạn một cuốn từ điển song ngữ.

Từ khóa: từ điển song ngữ, thông tin ngữ âm, thông tin ngữ pháp, thông tin ngữ dụng, thông tin ngữ nghĩa

Tổng quan tình hình biên soạn từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch ở Việt Nam

Trương Thị Thu Hà — 2026-04-07

Từ điển thuật ngữ giải thích, từ điển thuật ngữ đối dịch và từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch là ba loại từ điển thuật ngữ chính được phân chia căn cứ vào hình thức và nội dung của từ điển. Ở Việt Nam, công trình được coi là từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch đầu tiên ra đời năm 1966, hai mươi bốn năm sau khi cuốn từ điển thuật ngữ đầu tiên (là từ điển thuật ngữ đối dịch) ra đời (năm 1942). Để có thể thấy được triển vọng của việc biên soạn từ điển thuật ngữ ở Việt Nam, bài viết tập trung tìm hiểu thực trạng biên soạn từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch ở Việt Nam từ khi có công trình từ điển thuật ngữ đầu tiên cho đến hết năm 2020.

Từ khoá: Từ điển, từ điển thuật ngữ, từ điển thuật ngữ giải thích đối dịch.

Định nghĩa trong Từ điển Oxford First Dictionary (Từ điển dành cho trẻ em)

Nguyễn Thị Huyền — 2026-04-07

Việc nghiên cứu phương pháp định nghĩa và xây dựng mô hình định nghĩa là nhiệm vụ quan trọng trong công tác biên soạn từ điển giải thích. Với công trình từ điển dành cho các lứa tuổi khác nhau, lời định nghĩa có những khác biệt để phù hợp với nhận thức và vốn từ vựng của người sử dụng. Để có cơ sở thực tiễn cho việc biên soạn một công trình từ điển giải thích tiếng Việt dành cho trẻ em, bài viết tìm hiểu định nghĩa trong Oxford First Dictionary, công trình từ điển giải thích tiếng Anh dành cho trẻ em từ 5 đến 8 tuổi.

Từ khóa: từ điển giải thích, phương pháp định nghĩa, mô hình định nghĩa, từ điển dành cho trẻ em

Khảo sát cấu trúc vi mô mục từ về danh tướng trong một số công trình từ điển

Nguyễn Thủy Hồng — 2026-04-07

Bài viết dẫn luận đơn giản một số lý thuyết về công trình tra cứu, cấu trúc vi mô, danh tướng; khảo sát cấu trúc vi mô của một số bài mục viết về nhân vật là danh tướng triều đại nhà Trần ở hai bộ sách Từ điển bách khoa Việt Nam (4 tập) và Từ điển văn học (bộ mới); bên cạnh đó, cũng khảo sát cấu trúc vi mô các mục từ về khái niệm có liên quan đến các nhân vật là danh tướng trong công trình Từ điển chức quan Việt Nam nhằm cung cấp những dữ liệu tham khảo và định hướng trong lựa chọn, xây dựng bảng mục từ và biên soạn “Từ điển bách khoa về các danh tướng triều Trần”.

Từ khoá: Công trình tra cứu, danh tướng, cấu trúc vi mô, triều đại nhà Trần, danh tướng triều Trần.

Nghiên cứu, biên soạn Từ điển bách khoa về đường, phố quận Ba Đình, Hà Nội

Lê Thị Hải Chi — 2026-04-07

Bài viết tập trung làm rõ cấu trúc vĩ mô, cấu trúc vi mô của Từ điển Bách khoa về đường, phố quận Ba Đình, Hà Nội. Kết quả của bài viết cung cấp cho độc giả, các nhà nghiên cứu quan tâm đến lĩnh vực Từ điển học và Bách khoa thư học những thông tin về cách thức biên soạn loại hình từ điển bách khoa về địa danh đường phố; từ đó khẳng định được tầm quan trọng và ý nghĩa của các tuyến đường, phố Hà Nội nói chung, các tuyến đường phố quận Ba Đình nói riêng, góp phần thúc đẩy và quảng bá du lịch thành phố Hà Nội.

Từ khóa: Từ điển bách khoa, đường, phố, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội.

Quy trình biên soạn tài liệu bổ trợ học phần văn bản tiếng Việt cho sinh viên Trường Đại học Hà Nội

Nguyễn Ngọc Anh — 2026-04-07

Học phần Văn bản tiếng Việt là một môn tự chọn trong chương trình đào tạo của Trường Đại học Hà Nội. Học phần này hướng đến trang bị cho sinh viên các khoa ngoại ngữ kiến thức lí thuyết và kĩ năng thực hành trong việc sử dụng tiếng Việt một cách hiệu quả. Tuy nhiên, thời lượng giảng dạy giới hạn khiến sinh viên gặp khó khăn trong việc luyện tập và ôn tập hệ thống kiến thức. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đó, bài viết làm rõ quy trình biên soạn bộ bài tập bổ trợ gồm 270 câu hỏi (216 câu trắc nghiệm khách quan, 40 câu tự luận và 14 câu thảo luận), được thiết kế bám sát chuẩn đầu ra và nội dung đề cương chi tiết. Tài liệu này nhằm hỗ trợ sinh viên trong việc củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng và chuẩn bị tốt cho kỳ kiểm tra, đánh giá kết thúc học phần.

Từ khóa: Văn bản tiếng Việt, trắc nghiệm khách quan, tự luận, thảo luận.

Bách khoa thư địa phương trong việc bảo tồn và phát huy giá trị tri thức địa phương

Nguyễn Như Trang — 2026-04-07

Bách khoa thư địa phương là công trình tra cứu chứa đựng thông tin, tri thức về các phương diện, lĩnh vực của đời sống xã hội và những chuyên ngành khoa học khác nhau đã và đang tồn tại ở địa phương. Nhìn từ góc độ giá trị thực tiễn của công trình, bách khoa thư địa phương có vai trò quan trọng trong việc lưu giữ, truyền bá và phát huy giá trị tri thức địa phương. Bài viết đề cập đến vấn đề tổng hợp, hệ thống hóa tri thức, quảng bá tri thức của công trình bách khoa thư địa phương dựa trên những đặc trưng cơ bản của loại hình.

Từ khóa: Bách khoa thư địa phương, bảo tồn, phát huy, tri thức địa phương

Biên soạn mục từ tổ chức, sự kiện trong “Từ điển bách khoa Văn học Tây Nguyên từ năm 1945 đến nay”

Trần Thị Phượng — 2026-04-07

Bài viết đề cập đến việc biên soạn nhóm mục từ tổ chức và sự kiện trong Từ điển bách khoa văn học Tây Nguyên từ 1945 đến nay; đưa ra một số tiêu chí lựa chọn mục từ tập trung vào những hội văn học nghệ thuật ở 5 tỉnh Tây Nguyên, cùng các sự kiện, giải thưởng, phong trào sáng tác gắn với vùng đất này. Bài viết cũng đề xuất cấu trúc vi mô của mục từ và minh họa bằng hai mục từ mẫu: Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Đắk Lắk và Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Chư Yang Sin. Công trình biên soạn này mang giá trị tư liệu và học thuật, góp phần phác họa diện mạo văn học Tây Nguyên hiện đại, đồng thời khẳng định vị thế của nó trong dòng chảy văn hóa dân tộc.

Từ khoá: Tổ chức, sự kiện, từ điển bách khoa, từ điển bách khoa văn học Tây Nguyên, văn học Tây Nguyên.

Yếu tố văn hoá qua bản dịch tiếng Anh: Trường hợp tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh

Nguyễn Thị Bích Hạnh — 2026-04-07

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, dịch thuật văn học thiếu nhi đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá các giá trị văn hóa dân tộc tới độc giả quốc tế. Tuy nhiên, quá trình dịch thuật không chỉ dừng lại ở việc chuyển ngữ hay truyền tải nội dung đơn thuần; nó còn là một hành vi tái thiết văn hóa. Bài báo này tập trung phân tích sự tái hiện tuổi thơ Việt Nam trong bản dịch tiếng Anh của tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh. Dựa trên khung lý thuyết của Peter Newmark, nghiên cứu khảo sát các yếu tố văn hóa thuộc các nhóm: sinh thái, vật chất và xã hội. Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả xác định các thủ pháp dịch đã được sử dụng và đánh giá hiệu quả của chúng trong việc truyền tải ý nghĩa văn hóa.

Từ khoá: Dịch văn học, dịch văn học thiếu nhi, thủ pháp dịch thuật, yếu tố văn hoá

Hướng tới biên soạn Bách khoa thư Tự lực văn đoàn

Bùi Thanh Dũng — 2026-04-07

Tự lực văn đoàn là một tổ chức văn học Việt Nam của một nhóm nhà văn, đã tạo nên một trường phái văn học, một phong trào cách tân văn học vào những năm 1930 của thế kỷ XX, mang tư tưởng cấp tiến và dấu ấn văn hóa đối với tiến trình lịch sử văn học Việt Nam. Việc nghiên cứu, biên soạn một công trình tra cứu mang tính hệ thống, toàn diện và đầy đủ thông tin về nhóm Tự lực văn đoàn là một công việc có ý nghĩa và mang tính đóng góp cho nền văn học Việt Nam. Bài viết tập trung khảo sát tổng quan các công trình nghiên cứu và tra cứu có liên quan, từ đó xây dựng nguyên tắc và thể lệ biên soạn, xây dựng bảng mục từ cho công trình Bách khoa thư Tự lực văn đoàn.

Khái quát một số tác phẩm bách khoa toàn thư dùng để dạy học vào cuối thế kỉ XIX ở Việt Nam

Lê Thanh Hà — 2026-04-07

Trong các di sản ngữ văn hiện còn, hệ thống các sách dùng để dạy học chữ Hán Nôm thời kỳ trung đại luôn chiếm vị trí rất quan trọngkhi đề cập đến các sách tra cứu ngôn ngữ Hán Nôm, các nhà nghiên cứu mới chủ yếu quan tâm trên phương diện coi nó là Tự điển, Từ điển Hán Nôm, mà chưa có nhiều đánh giá về Loại thư ngôn ngữ ở Việt Nam. bài viết này đã bước đầu rút ra một số nhận thức sau đây: (1) Loại thư Hán Nôm là một dạng bách khoa toàn thư dạy học vào thời kỳ trung đại của Việt Nam; (2) Giới thiệu một số tác phẩm bách khoa toàn thư dùng để dạy học vào cuối thế kỷ XIX ở nước ta.

Từ khóa: Loại thư, Loại thư Hán Nôm, Ngữ văn Hán Nôm, thế kỷ XIX, trung đại Việt Nam.

Cấu trúc vi mô mục từ tác phẩm Tự lực văn đoàn trong Từ điển Tác phẩm văn xuôi Việt Nam (Từ cuối thế kỉ XIX đến 1945)

Bùi Phương Linh — 2026-04-07

Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam (từ cuối thế kỷ XIX đến 1945) là một công trình tra cứu cung cấp thông tin về những tác phẩm văn xuôi quốc ngữ trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX. Công trình chứa đựng 376 mục từ về những tác phẩm tiêu biểu đã được ghi nhận trong lịch sử văn học, trong đó có 45 mục từ về tác phẩm do các tác giả trong nhóm Tự lực văn đoàn sáng tác. Phong phú về thể loại và nghệ thuật sáng tác, cùng với cấu trúc vi mô mục từ điển hình, đây sẽ là nguồn tri thức hữu ích cho quá trình lựa chọn mục từ và biên soạn Bách khoa thư Tự lực văn đoàn sau này.

Biên soạn từ điển thuật ngữ khoa học tự nhiên dành cho học sinh trung học cơ sở: Phát triển hệ tiêu chí chọn lọc và cấu trúc mục từ

Trịnh Thị Thu Hiền — 2026-04-07

Bài viết trình bày quá trình xây dựng một cuốn Từ điển khoa học tự nhiên (KHTN) dành cho học sinh trung học cơ sở (THCS), dựa trên ba bộ sách giáo khoa hiện hành: Cánh Diều, Kết nối tri thức, và Chân trời sáng tạo. Trên cơ sở thống kê, phân tích các thuật ngữ có trong các sách giáo khoa cùng bảng glossary có sẵn ở cuối sách, nhóm tác giả đề xuất hệ thống tiêu chí lựa chọn và cấu trúc mục từ phù hợp với học sinh lứa tuổi từ 11–15, đảm bảo tính sư phạm, tính liên môn và tính trực quan. Bài viết cũng trình bày các mẫu mục từ minh họa và phân tích giá trị sử dụng của chúng trong quá trình học tập tích hợp. Đây là bước đầu hướng tới việc xây dựng một tài liệu học tập hỗ trợ hiệu quả cho học sinh THCS trong lĩnh vực KHTN.

Từ khóa: từ điển học sinh, khoa học tự nhiên, giáo dục tích hợp, sách giáo khoa, bảng thuật ngữ.

Cơ sở lí thuyết và thực tiễn biên soạn Từ điển thuật ngữ pháp luật đất đai

Đặng Thị Phượng — 2026-04-07

Cách thức biên tập kĩ thuật của mục từ Bách khoa toàn thư Việt Nam (BKTTVN) hướng đến bàn thảo để đi đến thống nhất công đoạn biên tập kĩ thuật mục từ bách khoa toàn thư Việt Nam. Bài viết bàn về các khái niệm cơ bản như “cách thức” “biên tập” “Biên tập kĩ thuật” “Mục từ BKTTVN” và cuối cùng bàn về cách thức biên tập kĩ thuật mục từ BKTTVN.

Từ khóa: Cách thức, biên tập, kĩ thuật, biên tập kĩ thuật, mục từ.

Chuyển đổi số: Cơ hội mới cho biên soạn Từ điển bách khoa về các danh tướng triều Trần

Lưu Thị Liên — 2026-04-07

Dựa trên nhận định rằng quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản các cách thức tiếp cận, lưu trữ và phổ biến tri thức trong lĩnh vực từ điển học và bách khoa thư, bài viết này phân tích những cơ hội mà quá trình đó mang lại cho công tác biên soạn, số hóa Từ điển bách khoa về các danh tướng triều Trần. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm tận dụng tối đa những tiến bộ của công nghệ số để xây dựng một công trình vừa bảo đảm tính khoa học nghiêm ngặt, vừa dễ dàng tiếp cận đối với giới học giả và công chúng.