Tác động thủy văn - sinh thái của hệ thống thủy lợi Cái Lớn-Cái Bé đến sản xuất tôm-lúa và cây trồng nước ngọt: phân tích quan trắc trước- sau vận hành

Tóm tắt

Nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa biến động thủy văn (độ mặn, mực nước) và hiệu quả sản xuất nông-thủy sản sau khi hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé vận hành thử (2021-2023). Bộ dữ liệu gồm chuỗi quan trắc tại 12 điểm đo (2020-2023) và số liệu năng suất tôm, lúa theo các vụ Đông Xuân, Hè Thu, Mùa. Dữ liệu được chuẩn hóa theo mùa vụ; tính chỉ số phơi nhiễm mặn (SI) và hệ số biến thiên (CV) để đặc trưng mức độ và độ ổn định mặn-nước; đồng thời ước lượng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến (OLS) liên hệ năng suất với SI, mực nước trung bình mùa vụ và thời điểm lấy nước đầu vụ. Kết quả cho thấy sau vận hành, độ mặn trung bình giảm 10-20%, biên độ dao động mặn ngày giảm khoảng 50%, và thời gian duy trì mặn ổn định cho nuôi tôm tăng thêm 10-15 ngày; mực nước nội đồng ổn định trong khoảng ±0,15 m. Tương ứng, năng suất tôm tăng 10-12% và lúa tăng 6-8%, đặc biệt rõ ở vùng chuyển tiếp An Biên - Gò Quao. Mô hình hồi quy đạt R² = 0,76; F p < 0,001, với hệ số của SI âm có ý nghĩa thống kê, còn Havg và Mintake dương, khẳng định vai trò then chốt của kiểm soát mặn-nước đối với năng suất. Nghiên cứu kiến nghị vận hành theo chế độ lấy mặn sớm, xả mặn-tích ngọt cuối vụ, kết hợp giám sát tự động và vận hành cộng đồng, nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế-sinh thái và tăng khả năng thích ứng khí hậu cho vùng tôm-lúa và ngọt hóa.