Buddhist Doctrine in the Formation of Vernacular Religions in Southern Vietnam: The Case of Hoa Hao Buddhism

Tóm tắt

Các truyền thống tôn giáo thường trải qua quá trình tiếp biến văn hóa sâu sắc khi được du nhập vào những bối cảnh lịch sử và văn hóa mới. Tại Nam Bộ Việt Nam, sự giao thoa giữa tư tưởng Phật giáo phổ quát và các yếu tố văn hóa bản địa đã tạo nên những phong trào tôn giáo mới mang bản sắc dân tộc đặc thù, trong đó Phật giáo Hòa Hảo (PGHH) là một trường hợp tiêu biểu. PGHH đã chủ động vận dụng và cải biên các giáo lý cốt lõi của Phật giáo để đáp ứng những yêu cầu cấp thiết về mặt tâm linh lẫn kinh tế-xã hội của tầng lớp nông dân địa phương. Bài viết này phân tích vai trò cấu trúc của bốn giáo lý Phật giáo căn bản - Nghiệp (karma), Luân hồi (reincarnation), Chuyển kiếp (transmigration) và Hóa thân (incarnation) - trong quá trình hình thành và phát triển của PGHH; đồng thời xem xét cách thức mà khung tư tưởng tôn giáo này định hình thế giới quan vũ trụ luận, các chuẩn mực đạo đức và đời sống tu tập của tín đồ. Bốn giáo lý này được lựa chọn để phân tích xuất phát từ tầm quan trọng trung tâm của chúng trong việc lý giải thân phận con người trong truyền thống PGHH. Trong khuôn khổ truyền thống này, giáo chủ Huỳnh Phú Sổ đã sáng tạo tái diễn giải và vận dụng linh hoạt những khái niệm triết học nói trên nhằm đáp ứng những nhu cầu hiện sinh cấp bách của cộng đồng Nam Bộ trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Quá trình chuyển hóa quan niệm này làm nổi bật những đặc trưng độc đáo của PGHH với tư cách là một tôn giáo nội sinh (vernacular religion), đồng thời phản ánh khả năng thích nghi năng động của tư tưởng Phật giáo trước những điều kiện lịch sử biến chuyển. Xét đến cùng, bốn giáo lý tương hỗ này đã kiến tạo một hệ thống lý giải bản thể luận và cứu độ học toàn diện, đáp ứng hữu hiệu những khát vọng tâm linh và xoa dịu những lo âu hiện sinh của quần chúng trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động.