Quy định về chấm dứt hợp đồng lao động trong bối cảnh AI phát triển thay thế người lao động: Kinh nghiệm một số quốc gia và kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Tóm tắt

Cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong thị trường lao động toàn cầu. Tại Việt Nam, các ngành sử dụng nhiều lao động phổ thông như dệt may, chế biến, và lắp ráp chịu ảnh hưởng lớn khi AI và tự động hóa thay thế người lao động. Mặc dù Bộ luật Lao động 2019 có quy định về chấm dứt hợp đồng lao động do thay đổi công nghệ (Điều 42, 44), nhưng chưa cụ thể hóa tình huống AI thay thế lao động, dẫn đến khoảng trống pháp lý và nguy cơ xâm phạm quyền lợi người lao động. Ngoài ra, thực trạng hiện nay cho thấy, pháp luật còn nhiều bất cập: thiếu cơ chế hỗ trợ tái đào tạo, giám sát yếu kém, chưa có quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và chế tài xử lý vi phạm chưa đủ mạnh. Từ kinh nghiệm quốc tế (Đức, Nhật Bản, Mỹ, Hàn Quốc, Singapore), việc xây dựng quỹ chuyển đổi nghề nghiệp, bắt buộc đào tạo lại kỹ năng và tăng cường chế tài là những giải pháp thiết thực. Bài viết đề xuất hoàn thiện pháp luật Việt Nam theo hướng cụ thể hóa khái niệm thay đổi công nghệ, yêu cầu doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm đào tạo lại, thành lập quỹ hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và phát triển chiến lược học tập suốt đời. Sự phối hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp và người lao động sẽ đảm bảo hài hòa lợi ích, góp phần xây dựng thị trường lao động bền vững và công bằng trong kỷ nguyên số hóa.