Thực hành Phật giáo trong việc thúc đẩy sinh thái xanh và bảo vệ hành tinh

Tóm tắt

Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu, mất đa dạng sinh học và suy thoái môi trường đang đe dọa sự tồn vong của hành tinh, việc tìm kiếm các nền tảng đạo đức và triết học cho hành động sinh thái trở thành nhu cầu cấp bách. Mặc dù đã có một số nhà nghiên cứu khảo sát mối liên hệ giữa Phật giáo và môi trường, còn ít công trình trình bày một mô hình lí thuyết tích hợp kết nối có hệ thống từ các giáo lí cốt lõi đến các giải pháp ứng dụng cụ thể trong bối cảnh Phật giáo Việt Nam và quốc tế. Bài viết này, bằng phương pháp phân tích tài liệu có chọn lọc và tổng hợp liên truyền thống, đề xuất một khung lí thuyết năm tầng dựa trên giáo lí Phật giáo, gồm: Duyên khởi (Pratītyasamutpāda) là nền tảng bản thể luận sinh thái; Từ bi (Karuṇā) là động lực đạo đức bảo vệ vạn loài; Thiểu dục tri túc (Appicchatā/ Santuṭṭhitā) là nguyên tắc hành vi tiêu dùng bền vững; Chánh niệm (Sati) là thực hành ý thức sinh thái trong từng hành động; và Biết ơn (Kataññutā) là lực chuyển hóa từ nhận thức sang hành động cụ thể. Khung lí thuyết này được đặt trong đối thoại với các văn kiện quốc tế về môi trường, đặc biệt là báo cáo Making Peace with Nature của UNEP (2021) và Thông điệp Laudato Si' của Đức Giáo Hoàng Phanxicô (2015), nhằm làm nổi bật tính tương đồng liên truyền thống. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất hai nhóm giải pháp ứng dụng: thực hiện mô hình tự viện xanh và phát triển cộng đồng bền vững thông qua giáo dục lối sống sinh thái Phật giáo. Kết quả nghiên cứu cho thấy hệ thống giáo lí Phật giáo không chỉ cung cấp nền tảng đạo đức sinh thái vững chắc mà còn đề xuất những phương pháp thực hành cụ thể, khả thi và có tính chuyển hóa nội tâm sâu sắc, phù hợp với thông điệp của Đại lễ Vesak 2026.