Các xu hướng ứng xử và thực hành truyền thống trong quy hoạch kiến trúc nông thôn

Trends in behavior and traditional practices in rural architectural planning

Tóm tắt

Quy hoạch kiến trúc nông thôn hiện nay chưa thực sự được quan tâm đầy đủ, hầu như trở nên tự phát, ít được hướng dẫn về cả mặt quy hoạch, kiến trúc lẫn thẩm mỹ, trên cả phương diện lý luận lẫn thực hành, thiếu định hướng, thể hiện qua nhận xét là “sự cắt đứt phũ phàng với quá khứ”. Theo Chỉ thị số 04/CT-TTg ngày 07/02/2023 về định hướng phát triển quy hoạch kiến trúc nông thôn Việt Nam, tạo bản sắc và giữ gìn kiến trúc truyền thống, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu trực tiếp hỗ trợ các địa phương khó khăn trong việc triển khai quy hoạch xây dựng nông thôn. Để cụ thể hóa những mong muốn này, trước hết cần có những phân tích thực trạng về các xu hướng ứng xử và thực hành truyền thống trong quy hoạch kiến trúc nông thôn hiện nay.

Xu hướng thứ nhất là “Phục hồi truyền thống” - nỗ lực bảo tồn nguyên trạng kiến trúc truyền thống trong các không gian nông thôn đang biến đổi mạnh mẽ. Đây là một trong những xu hướng ứng xử “chính thống” với truyền thống là bảo tồn nguyên trạng, tức là cố gắng phục hồi tính nguyên gốc ban đầu của nhà truyền thống.

Xu hướng thứ hai là “Nâng cấp truyền thống” - cập nhật kiến trúc truyền thống theo những quan điểm mới về công năng và thẩm mỹ. Một số hộ gia đình nông thôn với điều kiện kinh tế khá hơn bắt đầu nâng cấp nhà truyền thống của mình bằng những vật liệu mới hoặc cách thức hoàn thiện mới mang tinh thần hiện đại hơn.

Xu hướng thứ ba là “Giả truyền thống” - chuyển đổi, thay thế vật liệu và hình thức giả theo kiến trúc truyền thống. Nhiều nhà được xây mới nhưng vẫn muốn giữ lại tinh thần truyền thống nên sử dụng các hình thức mô phỏng kiến trúc truyền thống và thường gắn với những quan điểm sử dụng các loại vật liệu “giả” (vật liệu này giả vật liệu kia).

Xu hướng thứ tư là “Luân chuyển truyền thống” - tái dựng và tái sinh truyền thống của nơi này ở một nơi khác. Nhà truyền thống được bán đi và sau đó sẽ được tái hiện lại ở một nơi khác chứ không phải trong bối cảnh nơi nó sinh ra. Hệ quả là nghịch lý “đổi gu” khi các kiến trúc truyền thống dần rời khỏi nông thôn để về đô thị, trong khi các hình thức kiến trúc đô thị lại dần chiếm lĩnh khu vực nông thôn.

Xu hướng thứ năm là “Tạo dựng truyền thống mới” - tái định nghĩa kiến trúc truyền thống. Hầu hết không gian cư trú nông thôn hiện nay đã được cải tạo, xây mới theo các loại hình kiến trúc mới và
hiện đại hơn, theo đuổi những mô hình kiến trúc như thành thị tạo ra kiểu nhà “truyền thống mới”, góp phần hình thành hệ thống quan điểm thẩm mỹ và giá trị văn hóa mới trong quy hoạch kiến trúc
nông thôn.

Xu hướng thứ sáu là “Truyền thống hóa” - vận dụng chất liệu truyền thống vào kiến trúc đương đại. Mặc dù được xây dựng mới nhưng các kiến trúc đương đại lại muốn hướng đến các tinh thần của kiến trúc truyền thống, như một cách để thể hiện cái “văn hóa gốc”, “giá trị gốc” của cộng đồng dân cư.

Currently, rural architectural planning has not received adequate attention, often proceeding spontaneously with little guidance in terms of planning, architecture, and aesthetics, both theoretically and practically, lacking clear direction, as reflected in the observation of a “harsh break with the past”. According to Directive No. 04/CT-TTg dated February 7, 2023, regarding the orientation for rural architectural planning development in Vietnam, creating a sense of identity and preserving traditional architecture, the Prime Minister has directly requested support for disadvantaged localities in implementing rural
construction planning. To concretize these aspirations, it is essential first to analyze the current trends in behavior and traditional practices related to rural architectural planning.

The first trend is “Restoring Tradition” - an effort to preserve the original state of traditional architecture amidst rapid changes in rural spaces. This approach is one of the “orthodox” methods of preserving tradition, involving efforts to restore traditional houses to their original features.

The second trend is “Upgrading Tradition” - updating traditional architecture according to new perspectives on function and aesthetics. Some rural households with better economic conditions are beginning to upgrade their traditional houses using new materials or more modern finishing techniques.

The third trend is ”imulating Tradition” - transforming and replacing materials and forms to imitate traditional architecture. Many newly built houses aim to retain a traditional spirit by employing forms that mimic traditional designs, often using “fake” materials - materials that imitate others.

The fourth trend is “Circulating Tradition” - reconstructing and transferring traditional styles from one place to another. Traditional houses may be sold and recreated elsewhere, outside their original context. This leads to a paradox of “style exchange”, where traditional architecture gradually moves from rural to urban areas, while urban architectural styles increasingly influence rural designs.

The fifth trend is “Creating New Traditions” - redefining traditional architecture. Many rural residences have been renovated or rebuilt using modern architectural styles that pursue urban-like aesthetics, resulting in the emergence of a “new traditional” house. This fosters new aesthetic perspectives and cultural values within rural architectural planning.

The sixth trend is “Traditionalizing” - applying traditional elements to contemporary architecture. Although newly constructed, modern architecture aims to capture the spirit of traditional design as a way to express the “original culture” and “core values” of the community.In essence, the behaviors and traditional practices influencing rural architectural planning in Vietnam are not strictly dictated or regulated by “tradition” itself but are connected to a meaningful past - referred to as “tradition”.